Nankörlük karşısında kalbi korumak, merhametten vazgeçmemek

Arzu ÜNAL

İnsanı bazen yaptığı fedakârlığın büyüklüğü yormaz. Asıl yoran, o fedakârlığın hiç yaşanmamış gibi davranılarak silinmesidir.

Dar gününde yanında bulunduğunuz birinin, sizin zor gününüzde uzaklaşması… Sıkıntısını kendi sıkıntınız bilerek dinlediğiniz bir insanın, size ayıracak birkaç dakika bulamaması… Düşerken elinden tuttuğunuz kişinin, ayağa kalkınca o eli küçümsemesi…

Böyle zamanlarda insanın içinde yalnızca bir kırgınlık oluşmaz. Başkalarına duyduğu güven de sarsılır. Bir kişiye kızarken bütün insanlardan uzaklaşmaya başlayabilir. Yeniden incinmemek için yardım etmekten, yakınlık kurmaktan, hatta birinin derdini dinlemekten çekinebilir.

“İyiliği unutan birine tekrar iyilik yapma; çünkü nankörler su içip testiyi kıranlardandır” sözü, bu yorgunluğun sert bir ifadesidir.

Ancak hayat, tek bir cümlenin kesinliği içine sığmayacak kadar karmaşıktır. Bu sözün ardındaki haklı kırgınlığı anlamak kadar, o kırgınlığın bizi nereye götürebileceğini de düşünmek gerekir.

Çünkü asıl mesele, yaşadığımız hayal kırıklığından sonra nasıl bir insana dönüşeceğimizdir.

İYİLİĞİN KARŞILIĞI ALKIŞ DEĞİL, SAYGIDIR

İyilik, karşılığını peşinen hesaplayarak yapıldığında bir alışverişe dönüşür. Her yardımın ardından teşekkür, bağlılık veya itaat beklemek, yardım edilen insanın üzerinde görünmez bir borç kurabilir.

Fakat buradan, iyilik yapan kişinin hiçbir duyguya ve beklentiye sahip olamayacağı sonucu çıkmaz.

İnsan yaptığı yardımın karşılığında ömür boyu minnet beklemeyebilir. Yine de emeğinin küçümsenmemesini, güveninin istismar edilmemesini, kendisine saygıyla davranılmasını ister.

Bir insana destek olduktan sonra onun hayatını yönetmeye çalışmak ne kadar yanlışsa, gördüğü desteği hakaretle karşılamak da o kadar inciticidir.

Buradaki ölçü, insan onurudur.

Yardım eden kişi karşısındakini borçlu hissettirerek küçültmemeli; yardım alan kişi de uzatılan eli çıkarı sona erdiğinde değersizleştirmemelidir. Sağlıklı bir ilişki, iki tarafın da haysiyetini koruyabildiği yerde gelişir.

NANKÖRLÜK, BAZEN BİR TEŞEKKÜRÜN EKSİKLİĞİNDEN DAHA FAZLASIDIR

Her teşekkür etmeyen insanı nankör sayabilir miyiz?

Birinin sessizliğinde yorgunluk, mahcubiyet, unutkanlık veya duygularını ifade edememe olabilir. İnsanlar gördükleri iyiliğin değerini her zaman aynı biçimde göstermez. Bazısı konuşur, bazısı ihtiyaç duyduğunuzda yanınızda bulunur, bazısı ise yıllar sonra bir hatırayı anlatarak size ne kadar kıymet verdiğini belli eder.

Bu yüzden bir insanı tek bir davranışından hareketle bütünüyle mahkûm etmek ağır bir hükümdür.

Fakat tekrar eden bir tutum varsa, mesele değişir.

Yalnızca işi düştüğünde arayan, ihtiyaçları karşılanmadığında öfkelenen, sizin zamanınızı ve imkânlarınızı sınırsız bir kaynak gibi gören birinin davranışını artık rastlantıyla açıklamak güçleşir.

Nankörlüğün en yıpratıcı biçimi burada ortaya çıkar: Yapılan fedakârlığın giderek bir hak gibi görülmesi.

İlk yardım memnuniyetle karşılanır. İkincisi beklenir. Üçüncüsü talep edilir. Bir gün imkânınız olmadığında ise geçmişte yaptıklarınız unutulur; yapamadığınız tek şey bütün ilişkinin ölçüsüne dönüşür.

Böyle bir durumda insanın durup düşünmesi gerekir. Çünkü sürekli vermek, her zaman ilişkiyi iyileştirmez. Bazen tek taraflı beklentiyi büyütür.

SINIR KOYMAK DA BİR SORUMLULUKTUR

Pek çok insan, “hayır” dediğinde vicdan azabı duyar. Karşısındaki üzülmesin diye kendi ihtiyaçlarını erteler. Huzurunu, zamanını, sağlığını ve ailesine ayırması gereken imkânları sürekli başkalarının taleplerine açar.

Bir süre sonra yardım etmenin içinde biriken yorgunluk, öfkeye dönüşür.

Oysa kişinin kendi sınırını tanıması, ilişkilerin daha dürüst kurulmasını sağlar. Yapamayacağı şeyi baştan söylemesi, imkânını açıkça belirtmesi ve sürekli kendisinden beklenen fedakârlığı sorgulaması gerekir.

“Bu konuda yardımcı olabilirim.”

“Bunu üstlenebilecek durumda değilim.”

“Daha önce yaşadıklarımız nedeniyle aynı sorumluluğu yeniden alamam.”

Bu cümleler, sakin biçimde söylendiğinde insanın kendisine duyduğu saygıyı korur.

Kendi hayatını ihmal ederek herkese yetişmeye çalışan kişi, zamanla en yakınlarına ve kendisine karşı eksik kalabilir. İyiliğin devam edebilmesi için onu yapan insanın da ayakta kalması gerekir.

AFFETMEK, GÜVENİN KENDİLİĞİNDEN GERİ GELMESİNİ SAĞLAMAZ

Kırıldığımız birini affedebiliriz. Yaşadığımız olayın zihnimizde sürekli dönmesini istemeyebilir, öfkemizi taşımaktan yorulabiliriz.

Ancak güven, bir karar cümlesiyle eski hâline dönmez.

Bir insanın yeniden güven kazanabilmesi için ne yaptığını anlaması, verdiği zararı kabul etmesi ve davranışını zaman içinde değiştirmesi gerekir. Özür, bu sürecin başlangıcı olabilir. Devamını ise tutarlılık belirler.

Sizi defalarca yarı yolda bırakan birine aynı sorumluluğu vermemek makul bir tercihtir. Özel bilgilerinizi başkalarıyla paylaşan biriyle daha sınırlı konuşmak da öyledir.

İlişkinin biçimini değiştirmek, bazen o ilişkiyi bütünüyle yıkmadan korunmanın yoludur.

İnsan herkesi hayatından çıkarmak zorunda değildir. Fakat herkese aynı yakınlığı, aynı imkânı ve aynı güveni sunmak zorunda da değildir.

İYİLİĞİ BAŞA KAKMAK, HATIRASINI YARALAR

Nankörlükten söz ederken iyilik yapanın sorumluluğunu da unutmamalıyız.

Bazı yardımlar, daha sonra her tartışmada hatırlatılır. Geçmişte verilen destek, karşı tarafın susmasını veya boyun eğmesini sağlamak için kullanılır.

“Sana yaptıklarımı unutma” cümlesi, zamanla insanın omzunda ağır bir baskıya dönüşebilir.

İyilik, birinin gelecekteki kararları üzerinde sahiplik hakkı vermez. Destek olduğumuz kişi bizimle aynı düşünmek, her isteğimizi kabul etmek veya hayatını bizim tercihimize göre sürdürmek zorunda değildir.

Aradaki farkı doğru kurmak gerekir: Saygısızlığa itiraz etmek meşrudur; yardım etmiş olmayı itaat gerekçesine dönüştürmek ilişkiyi bozar.

Yapılan iyiliğin temiz kalabilmesi, yardım alanın özgürlüğünün de korunmasına bağlıdır.

BİR KİŞİNİN VEFASIZLIĞI, HERKES HAKKINDA HÜKÜM OLMAMALI

Hayal kırıklığı yaşayan insanın en kolay sığındığı cümlelerden biri şudur: “Artık kimseye iyilik yapmayacağım.”

Bu söz, o an için bir korunma duygusu verebilir. Fakat zamanla insanın dünyasını daraltır. Bir kişinin davranışı, hiç tanımadığımız insanların önüne çekilmiş bir duvara dönüşür.

Oysa karşımıza çıkan herkes, bizi inciten kişinin devamı değildir.

Birinin güvenimizi kötüye kullanması, gerçekten desteğe ihtiyaç duyan başka bir insanın değerini azaltmaz. Bir ilişkide yaşanan vefasızlık, bütün yakınlıkların aynı biçimde sonuçlanacağını göstermez.

Yapılması gereken, yaşananı unutup aynı koşulları yeniden oluşturmak değildir. Deneyimden ölçü çıkarmaktır.

Daha dikkatli olmak, yardımın biçimini değiştirmek, verdiğimiz sorumluluğu kademeli artırmak ve insanların sözleriyle davranışları arasındaki ilişkiye bakmak mümkündür.

Böylece kırgınlık, bizi herkesten koparan bir duvar yerine, daha sağlıklı kararlar vermemizi sağlayan bir deneyime dönüşebilir.

TOPLUMSAL HAYATTA VEFA: GÖRÜNMEYEN EMEĞİ HATIRLAMAK

Vefa yalnızca iki insan arasındaki bir mesele değildir. Ailelerin, kurumların ve toplumların hafızasında da karşılığı vardır.

Bir okulun başarısında yıllarca çalışan öğretmenin, bir derneğin gelişmesinde sessizce sorumluluk üstlenen gönüllünün, bir ailenin ayakta kalmasında kendi ihtiyaçlarını erteleyen kişinin emeği bulunabilir.

Fakat görünür sonuçlar ortaya çıktığında bu insanlar bazen geri planda kalır. Yeni bir başarı hikâyesi anlatılırken, o sonucun hazırlanmasına katkıda bulunan isimler unutulur.

Bu unutma, yalnızca geçmişe karşı haksızlık değildir. Gelecekte emek verecek insanların isteğini de etkiler.

Emeğin tanındığı bir ortamda insanlar sorumluluk almaya daha istekli olur. Katkıların sürekli görünmez kaldığı yerde ise “Nasıl olsa kimse hatırlamayacak” duygusu yayılabilir.

Bu nedenle kurumlarda vefa, törensel teşekkürlerin ötesine geçmelidir. Katkıları doğru kaydetmek, başarıyı adil paylaşmak, görevden ayrılanların emeğini korumak ve ihtiyaç anında eski çalışma arkadaşlarını hatırlamak gerekir.

İnsanlar yalnızca çalışırken değerli olduklarını hissetmemelidir.

ÇOCUKLARA MİNNET BORCU DEĞİL, EMEĞİN DEĞERİ ÖĞRETİLMELİ

Vefa duygusu aile içinde öğrenilir.

Çocuk, sofranın hazırlanışını, evin temizlenişini, yaşlı bir yakının bakımını veya bir komşuya uzatılan eli gördüğünde emeğin hayatı nasıl taşıdığını fark edebilir.

Bunun için yalnızca “Teşekkür et” demek yeterli değildir. Yapılan işin arkasındaki zamanı ve çabayı göstermek, çocuğu yaşına uygun sorumluluklara katmak gerekir.

Kendi bardağını kaldıran, ortak bir işi tamamlayan, başkasını beklemeyi ve dinlemeyi öğrenen çocuk, gündelik hayatın kendiliğinden işlemediğini kavrar.

Aynı zamanda yardım istemekten utanmaması, yardım alırken aşağılanmayı kabul etmemesi ve gerektiğinde sınır koyabilmesi de öğretilmelidir.

Sağlam bir vicdan, hem başkasının emeğine hem insanın kendi onuruna saygı duyar.

TESTİYİ KORUMAK, SUYU ESİRGEMEK ZORUNDA BIRAKMAZ

“Su içip testiyi kırmak” benzetmesi, gördüğü desteğin kaynağına zarar veren insanı güçlü biçimde anlatır.

Fakat bu benzetmenin başka bir tarafı daha vardır: Testi kırıldığında suya ihtiyacı olan başkaları da etkilenir.

İyilik yapan insanın tükenmesi, yalnızca onun kişisel kaybı değildir. Ailesinde, çevresinde ve toplumda üstlendiği yararlı roller de zarar görebilir.

Bu yüzden merhameti korumanın bir parçası, merhamet gösteren insanı da korumaktır.

Gerektiğinde mesafe koymak, yardımın yolunu değiştirmek, sorumluluğu paylaşmak ve aynı zararın tekrarlanmasına izin vermemek bunun içindedir.

İyilik, sağduyuyla birleştiğinde daha uzun ömürlü olur.

KIRGINLIĞIN ARDINDAN NASIL YAŞAYACAĞIZ?

Hayatta herkes emeğinin kıymetini bilen insanlarla karşılaşmaz. Bazen en çok destek olduğumuz kişi bizi en derinden incitir. Bunun acısını küçümsemek, insandan bir anda unutmasını beklemek doğru değildir.

İnsanın üzülmeye, uzaklaşmaya ve yeniden düşünmeye hakkı vardır.

Yine de bizi inciten birinin davranışının bütün hayatımızın yönünü belirlemesine izin vermemek gerekir. O kişiyle kurduğumuz ilişkiyi değiştirebiliriz. Güvenimizi daha dikkatli verebiliriz. Kendi ihtiyaçlarımızı daha açık savunabiliriz.

Ve bütün bunları yaparken başka birinin yükünü hafifletmeye devam edebiliriz.

Kalbini korumak için kapattığın bir kapı, dünyaya açılan bütün pencereleri kapatmak zorunda değildir.

Bir gün yeniden birinin elinden tutabilirsiniz. Bu kez kendi dengenizi de gözeterek, taşıyabileceğiniz kadar sorumluluk alarak ve saygının iki taraflı olduğunu unutmadan…

Çünkü insan, gördüğü vefasızlığın ardından da kendi değerlerine sadık kalabilir. İyiliğin en olgun hâli, belki de hayatı tanıdıktan sonra onu bilinçle sürdürebilmektir.