Karabağ’ın özgürlüğünü yalnızca geçmişin hesabının görülmesi olarak değerlendirirsek, bu büyük tarihî dönüşümün yarısını okumuş oluruz. Çünkü savaş meydanında kazanılan başarı bir son değil, yeni bir dönemin başlangıcıdır.
Şimdi asıl mesele şudur: Karabağ bundan sonra ne olacak?
Sadece hatırlanan bir savaş alanı mı?
Yoksa Türk dünyasının kalkınma, kültür, ulaşım, teknoloji ve bölgesel iş birliği merkezlerinden biri mi?
İşte stratejik düşünce tam burada başlamaktadır.
ZAFERİ KORUMANIN YOLU: TOPRAĞA HAYAT DÖNDÜRMEK
Bir ülke toprağını askerî olarak kontrol edebilir.
Fakat o toprakta insan yaşamıyorsa, okul yoksa, üretim yoksa, yol yoksa, ekonomi yoksa, kültür yeniden canlanmıyorsa yapılacak çok iş var demektir.
Bu nedenle Karabağ’ın ikinci mücadelesi artık imar ve ihya mücadelesidir.
Azerbaycan’ın “Büyük Dönüş” programı da bu açıdan önem taşıyor. Azerbaycan Cumhurbaşkanlığının güncel sayfasına göre Karabağ ve Doğu Zengezur’da mayın temizliğinden konutlara, eğitim ve sağlık hizmetlerinden ulaştırma, tarım ve sanayiye kadar geniş kapsamlı çalışmalar yürütülüyor. Resmî verilere göre bugün bu bölgelerde yaşayan ve çalışanların sayısı 48 bini aşmış durumda.
Bu bize önemli bir şey anlatıyor:
Asker toprağı özgürleştirir; millet ise o toprağı yeniden vatanlaştırır.
KARABAĞ’IN GERÇEK ZAFERİ ÇOCUK SESLERİDİR
Bir gün Karabağ’ın gerçek zaferini tankların geçtiği yollardan değil, o yollarda okula yürüyen çocuklardan anlayacağız.
Şuşa’da yeniden müzik yükseldiğinde…
Ağdam’da dükkânların ışıkları yandığında…
Füzuli’de çocuklar sabah okullarına koştuğunda…
Zengilan’da üretim başladığında…
Köylerin bacalarından yeniden duman yükseldiğinde…
İşte o zaman tarih bize şunu söyleyecektir:
“Dönüş tamamlanıyor.”
Çünkü vatan yalnızca uğruna ölmek değildir.
Vatan aynı zamanda uğruna yaşamak, üretmek ve gelecek kurmaktır.
MAYINLAR: SAVAŞ BİTER, TEHLİKE BİTMEYEBİLİR
Karabağ’ın geleceğinin önündeki önemli meselelerden biri mayın ve patlamamış mühimmat tehlikesidir.
Azerbaycan’ın Büyük Dönüş programında mayın temizliği, insanların güvenli biçimde geri dönebilmesinin temel şartlarından biri olarak ele alınıyor.
Bu konu sadece teknik bir mesele değildir.
Bir çiftçinin tarlasına dönebilmesi,
bir çocuğun güvenle koşabilmesi,
bir ailenin evini yeniden kurabilmesi demektir.
Dolayısıyla Karabağ’ın yeniden doğuşunun ilk şartlarından biri güvenli topraktır.
TÜRK DÜNYASI KARABAĞ’DA SADECE SEYİRCİ OLMAMALI
Karabağ meselesine daha geniş bir pencereden baktığımızda başka bir gerçek ortaya çıkıyor.
Karabağ’ın yeniden yapılanması yalnızca Azerbaycan’ın meselesi olarak görülmemelidir.
Türk devletleri burada eğitimden kültüre, teknolojiden tarıma, şehircilikten bilimsel araştırmalara kadar birçok alanda ortak çalışmalar geliştirebilir.
Nitekim Özbekistan’ın Füzuli’deki okul projesi ve Kazakistan’ın kültür merkezi girişimi, Türk devletleri arasındaki dayanışmanın somut örnekleri arasında yer aldı.
Bence önümüzdeki dönemin anlayışı şu olmalıdır:
Savaş döneminin dayanışmasını, barış döneminin kalkınma ortaklığına çevirmek.
KARABAĞ BİR TÜRK DÜNYASI ÜNİVERSİTESİNE EV SAHİPLİĞİ YAPABİLİR
Neden olmasın?
Karabağ’da Türk dünyasının ortak üniversitelerinden biri kurulabilir.
Türkiye’den,
Azerbaycan’dan,
Kazakistan’dan,
Özbekistan’dan,
Kırgızistan’dan,
Türkmenistan’dan
ve Türk dünyasının diğer coğrafyalarından gençler burada okuyabilir.
Üniversitenin bölümleri de bölgenin geleceğine göre şekillendirilebilir:
enerji mühendisliği,
tarım teknolojileri,
yapay zekâ
uluslararası ilişkiler,
Türkoloji,
arkeoloji,
restorasyon,
şehir planlama,
lojistik,
savunma teknolojileri…
Böylece Karabağ sadece geçmiş savaşların konuşulduğu bir coğrafya değil, geleceğin yetiştirildiği bir bilim merkezi olabilir.
ŞUŞA, TÜRK DÜNYASININ KÜLTÜR HAFIZASINA DÖNÜŞEBİLİR
Şuşa’nın ayrı bir anlamı vardır.
Müzik…
Şiir…
Edebiyat…
Mimari…
Hafıza…
Bunların hepsi Şuşa’nın kimliğinin parçalarıdır.
Bu nedenle Şuşa’nın geleceği yalnızca turizm üzerinden düşünülmemelidir.
Burada Türk dünyasının ortak kültür arşivi kurulabilir.
El yazmaları dijitalleştirilebilir.
Türk dünyasının halk müzikleri kayıt altına alınabilir.
Balkanlardan Altaylara uzanan sözlü tarih çalışmaları yapılabilir.
Genç sanatçılar burada buluşturulabilir.
Çünkü medeniyet yalnızca sınırlarını koruyan değil, hafızasını da koruyan toplumların eseridir.
TÜRKİYE’NİN ROLÜ: KARDEŞLİKTEN STRATEJİK ORTAKLIĞA
Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinin önemli dönüm noktalarından biri 15 Haziran 2021’de imzalanan Şuşa Beyannamesi oldu. Bu belge iki ülke arasındaki müttefiklik ilişkilerinin kurumsal çerçevesini güçlendirdi.
Bundan sonraki dönemde ilişkilerin yalnızca savunma alanında değil;
eğitim,
enerji,
ulaştırma,
dijital altyapı,
tarım,
sanayi,
kültür
ve gençlik politikalarında daha da derinleştirilmesi önem taşıyor.
Çünkü kardeşlik duyguyla başlar fakat kurumlarla kalıcı hâle gelir.
ZENGEZUR MESELESİNİ DOĞRU OKUMAK
Zengezur üzerinden kurulması tartışılan bağlantılar da bu büyük resmin önemli parçalarından biridir.
Fakat burada dikkatli bir dil kullanmak gerekir.
Amaç yeni çatışmalar üretmek değil, bölgede ulaşımın açılması ve ekonomik bağlantıların geliştirilmesidir.
Nitekim Azerbaycan ve Ermenistan dışişleri bakanları 24 Eylül 2026’da New York’ta yaptıkları görüşmede ekonomik ve ulaştırma altyapısının açılması konusundaki ilerlemeyi ele aldı ve doğrudan diyaloğun sürdürülmesi konusunda mutabık kaldı. Bu nedenle gelecek artık yalnızca savaş haritalarıyla değil, demiryolu ve ticaret haritalarıyla da okunmalıdır.
21. YÜZYILDA GÜÇ NEDİR?
Eskiden güç denildiğinde ilk akla gelen ordunun büyüklüğüydü.
Bugün ise güç çok boyutludur.
Güç;
ordu kadar teknoloji,
enerji kadar veri,
toprak kadar lojistik,
silah kadar üniversite,
nüfus kadar eğitim,
sınır kadar ticaret koridorudur.
Dolayısıyla Karabağ’ın geleceği de bu anlayışla kurulmalıdır.
Akıllı şehirler.
Yeşil enerji.
Modern tarım.
Savunma teknolojileri.
Lojistik merkezleri.
Üniversiteler.
Kültür merkezleri.
Bunların her biri geleceğin Karabağ’ının savunma hatlarıdır.
EN BÜYÜK ZAFER: BARIŞI KALICI KILABİLMEK
Burada çok önemli bir noktayı da söylemek gerekir.
Savaşın kazananı olabilir.
Fakat kalıcı barış kurulabilirse gelecek nesiller kazanır.
2025 Washington sürecinde Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki barış anlaşması taslağı paraflandı. 2026 yılında da iki ülke arasındaki temaslar ve normalleşme görüşmeleri devam ediyor.
Bu süreç kolay olmayacaktır.
On yılların acıları birkaç imzayla ortadan kalkmaz.
Fakat devlet aklı geçmişi unutmadan geleceği kurabilme sanatıdır.
Şehidini unutmayacaksın.
Tarihini unutmayacaksın.
Fakat çocuklarına sürekli savaş bırakmayacaksın.
Asıl büyük devlet olmak budur.
KARABAĞ’DAN TÜRK DÜNYASINA ÇIKAN 7 STRATEJİK DERS
Birincisi, hafızanı kaybetme.
İkincisi, devlet kapasiteni sürekli güçlendir.
Üçüncüsü, ordunun arkasında güçlü ekonomi oluştur.
Dördüncüsü, teknolojide başkasına tamamen bağımlı kalma.
Beşincisi, diasporanı ve diplomasini örgütle.
Altıncısı, zaferden sonra kalkınmayı başlat.
Yedincisi ve belki de en önemlisi:
Gelecek nesillere savaş değil, güçlü devlet bırak.
BİR GÜN KARABAĞ’A BAKTIĞIMIZDA…
Ben geleceğin Karabağ’ını şöyle hayal ediyorum:
Şuşa’da çocuklar Türk dünyasının ortak türkülerini söylüyor.
Ağdam’da fabrikalar çalışıyor.
Füzuli’den uçaklar dünyanın farklı şehirlerine kalkıyor.
Zengilan’da tarım teknolojileri geliştiriliyor.
Üniversitelerde Türk dünyasının gençleri birlikte bilim üretiyor.
Demiryolları Anadolu’yu Kafkasya’ya, oradan Hazar’ın ötesine bağlıyor.
Ve savaşın izlerinin bulunduğu yerlerde artık çocukların sesleri yükseliyor.
İşte o zaman Karabağ’ın özgürlüğü yalnızca askerî bir zafer olmaktan çıkacaktır.
Bir medeniyetin yeniden ayağa kalkışına dönüşecektir.
27 Eylül bize sadece savaşı hatırlatmamalıdır.
Bize hazırlanmayı öğretmelidir.
Birlik olmayı öğretmelidir.
Devlet aklını öğretmelidir.
Ve en önemlisi, kazanılan bir vatanın nasıl geleceğe taşınacağını öğretmelidir.
Çünkü tarih yalnızca savaş kazananları yazmaz.
Kazandığı zaferi medeniyete dönüştürenleri de yazar.
Karabağ’ın bundan sonraki büyük yürüyüşü budur.
Savaştan barışa.
Yıkımdan kalkınmaya.
Hasretten Büyük Dönüş’e.
Zaferden medeniyete.
Şehitlerimizin ruhları şad olsun.
Gazilerimize minnet olsun.
Azerbaycan’a selam olsun.
Şuşa’ya selam olsun.
Karabağ’a selam olsun.
Bir millet, iki devlet;
iki devlet, ortak gelecek.
Karabağ Azerbaycan’dır.
Arzu ÜNAL
81 il Gönül Elçileri platformu
Genel Başkan
