Arzu ÜNAL

Takvimler 3 Ekim’i gösterdiğinde aslında yalnızca bir kuruluş yıl dönümünü kutlamıyoruz. Bir fikrin kurumsallaşmasını, bir tarihî hafızanın yeniden geleceğe yönelmesini ve aynı köklerden beslenen devletlerin “Birlikte ne yapabiliriz?” sorusuna verdikleri cevabı hatırlıyoruz. 3 Ekim 2009 tarihinde Azerbaycan’ın Nahçıvan şehrinde Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan tarafından imzalanan Nahçıvan Anlaşması, Türk devletleri arasındaki iş birliğini kurumsal bir yapıya taşıdı. Bugünkü Türk Devletleri Teşkilatının temelleri bu anlaşmayla atıldı. Aradan tam 17 yıl geçti.

Bugün geldiğimiz noktada mesele artık yalnızca “Türk devletleri birbirine yaklaşıyor” meselesi değildir.

Asıl soru şudur: Türk dünyası sahip olduğu tarihî, ekonomik, kültürel ve insanî potansiyeli ortak bir gelecek gücüne dönüştürebilecek mi? İşte 3 Ekim’e bugün bu gözle bakmalıyız.

NAHÇIVAN’DA ATILAN İMZA BİR BAŞLANGIÇTI

Türk dünyasının birlik düşüncesi elbette 2009 yılında başlamadı.

Kökleri yüzyılların ötesindedir.

Ortak destanlarımızda, dilimizde, musikimizde, edebiyatımızda, geleneklerimizde, şehirlerimizde ve tarihimizin büyük yürüyüşünde bu birlik fikrinin izlerini görmek mümkündür.

Ancak tarihî ve kültürel yakınlık başka şeydir, bunu devletlerarası kalıcı kurumlara dönüştürmek başka şeydir.

Nahçıvan’ın önemi tam da buradadır.

2009 yılında atılan imza, duygusal yakınlığı kurumsal iş birliğine dönüştüren tarihî eşiklerden biri olmuştur.

Özbekistan’ın 2019’da tam üye olmasıyla yapı genişledi. Bugün Türk Devletleri Teşkilatının tam üyeleri Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkiye ve Özbekistan’dır. Macaristan, Türkmenistan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Ekonomik İşbirliği Teşkilatı ise gözlemci statüsündedir.

12 Kasım 2021’de İstanbul’da gerçekleştirilen 8. Zirve ise başka bir dönüm noktası oldu.

Türk Keneşi adı Türk Devletleri Teşkilatı olarak değiştirildi ve aynı zirvede Türk Dünyası 2040 Vizyonu kabul edildi.

Bu değişiklik yalnızca isim değişikliği değildi.

Bana göre yeni bir dönemin ilanıydı:

Kardeşlikten kurumsallaşmaya,
kurumsallaşmadan ortak projelere,
ortak projelerden ortak geleceğe geçiş dönemi.

ARTIK SLOGAN DEĞİL, SONUÇ ÜRETME ZAMANIDIR

Türk dünyası yıllarca birbirine sevgiyle baktı.

Bu çok kıymetlidir.

Fakat 21. yüzyıl bize şunu öğretiyor:

Sevgi milletleri yakınlaştırır; kurumlar ise o yakınlığı kalıcı güce dönüştürür.

Bu nedenle bundan sonraki hedef yalnızca daha fazla toplantı yapmak olmamalıdır.

Toplantılar sonuç üretmelidir.

Zirveler projeye dönüşmelidir.

Protokoller yatırıma dönüşmelidir.

Kültürel kardeşlik ekonomik ortaklığa dönüşmelidir.

Ortak tarih, ortak geleceğin altyapısını oluşturmalıdır.

Nitekim Türk Devletleri Teşkilatı bugün siyasi diyalogdan ekonomiye, ticaret ve ulaştırmadan enerjiye; dijitalleşmeden yapay zekâya, sağlıktan eğitime, güvenlikten uzay teknolojilerine kadar uzanan 64 iş birliği mekanizmasından söz etmektedir.

Bu son derece önemlidir.

Çünkü Türk dünyasının geleceği yalnızca geçmişte ne kadar büyük olduğumuzu anlatmakla kurulamaz.

Gelecekte ne üreteceğimizle kurulur.

TÜRK DÜNYASININ EKONOMİK DAMARLARI BİRLEŞMELİDİR

Önümüzdeki dönemin en önemli başlıklarından biri ekonomidir.

Türk devletleri arasındaki ticaret artırılmalı, yatırım engelleri azaltılmalı, özel sektörler birbirine daha güçlü bağlanmalıdır.

Bir Kazak girişimci İstanbul’u, bir Türk yatırımcı Taşkent’i, bir Azerbaycanlı sanayici Bişkek’i yabancı bir ekonomik alan gibi görmemelidir.

Türk dünyasının ekonomik coğrafyası birbirini tamamlayan bir üretim ve yatırım havzasına dönüşmelidir.

Bu bakımdan Türk Yatırım Fonu önemli bir adımdır. Fonun kuruluş anlaşması 2023 yılında imzalanmış, anlaşma 24 Şubat 2024’te yürürlüğe girmiştir. TDT’nin güncel bilgilerine göre fonun sermayesi 600 milyon ABD dolarıdır ve özellikle yatırımların, girişimciliğin ve KOBİ’lerin desteklenmesi hedeflenmektedir.

Ama bunu başlangıç kabul etmeliyiz.

Günün birinde Türk dünyasının ortak yatırım fonlarının, kalkınma finansmanının, teknoloji sermayesinin ve girişimcilik ağlarının dünya ölçeğinde etkili hale geldiğini görmeliyiz.

Çünkü ekonomik bağımsızlık olmadan stratejik bağımsızlık eksik kalır.

ORTA KORİDOR SADECE DEMİRYOLU DEĞİLDİR

Türk dünyasının haritasına baktığınızda çok önemli bir gerçek ortaya çıkar.

Bu coğrafya yalnızca ülkeler toplamı değildir.

Doğu ile Batı arasında devasa bir bağlantı kuşağıdır.

Hazar’dan Anadolu’ya, Orta Asya’dan Avrupa’ya uzanan ulaştırma hatları önümüzdeki yıllarda daha da önem kazanacaktır.

Demiryolları, limanlar, lojistik merkezleri, gümrük sistemleri ve dijital geçiş altyapıları birbirine bağlanmalıdır.

Orta Koridor’a yalnızca trenlerin geçtiği bir güzergâh olarak bakmak büyük hata olur.

Koridor varsa ticaret vardır.
Ticaret varsa yatırım vardır.
Yatırım varsa üretim vardır.
Üretim varsa stratejik güç vardır.

Dolayısıyla ulaştırma meselesi aynı zamanda Türk dünyasının jeoekonomik geleceği meselesidir.

ENERJİDE ORTAK AKIL

Türk dünyası enerji kaynakları bakımından da önemli imkânlara sahiptir.

Fakat 21. yüzyılın enerji politikası yalnızca petrol ve doğal gazdan ibaret olmayacaktır.

Güneş, rüzgâr, hidroelektrik, enerji depolama teknolojileri, kritik mineraller, elektrik iletim hatları ve yeşil dönüşüm giderek daha belirleyici olacaktır.

Türk devletlerinin görevi yalnızca enerji ihraç etmek değil, enerji teknolojileri üreten bir coğrafyaya dönüşmek olmalıdır.

Kaynağı olan ülke ile teknolojisi olan ülke, sermayesi olan ülke ile pazarı olan ülke birbirini tamamlamalıdır.

İşte gerçek entegrasyon budur.

21. YÜZYILIN BÜYÜK MÜCADELESİ YAPAY ZEKÂDA OLACAK

Türk dünyasının geleceği açısından beni en fazla heyecanlandıran alanlardan biri teknoloji ve yapay zekâdır.

Nitekim 15 Mayıs 2026’da Türkistan’da gerçekleştirilen TDT Gayriresmî Zirvesinin teması da “Yapay Zekâ ve Dijital Kalkınma” oldu.

Bu son derece anlamlıdır.

Çünkü geleceğin bağımsızlığı yalnızca sınırları korumak değildir.

Verinizi koruyabiliyor musunuz?

Kendi yazılımınızı geliştirebiliyor musunuz?

Yapay zekânızı üretebiliyor musunuz?

Çip teknolojilerinde söz sahibi misiniz?

Uzay teknolojilerinde var mısınız?

Siber güvenliğinizi sağlayabiliyor musunuz?

Gençlerinizi geleceğin mesleklerine hazırlıyor musunuz?

Yeni bağımsızlık soruları artık bunlardır.

Bu nedenle bir Türk Dünyası Teknoloji ve Yapay Zekâ Ekosistemi oluşturulmalıdır.

Üniversiteler, teknoparklar, araştırma merkezleri, savunma şirketleri ve özel teknoloji firmaları arasında sürekli çalışan ağlar kurulmalıdır.

Genç mühendislerimizin Ankara’dan Bakü’ye, Bakü’den Astana’ya, Astana’dan Taşkent’e rahatlıkla ortak proje geliştirebildiği bir sistem kurulmalıdır.

ORTAK GELECEĞİN ANAHTARI EĞİTİMDİR

Ancak bütün bunların üzerinde başka bir mesele vardır:

İnsan yetiştirmek.

Türk dünyasının en büyük sermayesi petrol değildir.

Doğal gaz değildir.

Altın değildir.

Toprak değildir.

İnsandır.

Özellikle genç insandır.

Birbirimizin tarihini bilmeyen nesiller yetiştirirsek kurduğumuz ekonomik sistemlerin ruhu eksik kalır.

Bu nedenle üniversiteler arasında öğrenci ve akademisyen hareketliliği daha da artırılmalı; ortak araştırma merkezleri, burs programları ve bilimsel projeler çoğaltılmalıdır.

Türk dünyasının bir ucundaki genç, diğer ucunu yabancı bir ülke gibi görmemelidir.

İstanbul’daki öğrenci Semerkant’ı bilmeli.

Bakü’deki genç Türkistan’ı tanımalı.

Bişkek’teki öğrenci Bursa’yı öğrenmeli.

Astana’daki genç Çanakkale’nin ne ifade ettiğini bilmeli.

Anadolu’daki genç de Orhun’u, Yesi’yi, Buhara’yı, Hive’yi tanımalıdır.

Çünkü birbirini tanımayanlar birlikte gelecek kuramaz.

ORTAK DİL, ORTAK HAFIZA, ORTAK İLETİŞİM

Dil meselesini de stratejik görmek zorundayız.

Dil yalnızca konuşma aracı değildir.

Dil hafızadır.

Dil kültürdür.

Dil bilimdir.

Dil düşüncedir.

Ve çağımızda dil aynı zamanda dijital egemenliktir.

Türk lehçelerinin yapay zekâ sistemlerinde, dijital platformlarda, çeviri teknolojilerinde ve bilimsel veri tabanlarında güçlü biçimde temsil edilmesi gerekmektedir.

Bugün yapılmazsa yarın başkalarının teknolojilerinde kendi dilimizin misafiri durumuna düşebiliriz.

Bu nedenle Türk dünyasının ortak dijital sözlükleri, dil modelleri, akademik veri tabanları ve yapay zekâ altyapıları oluşturulmalıdır.

TÜRK DÜNYASININ HAFIZASI KORUNMALIDIR

Gelecek inşa edilirken geçmiş unutulmamalıdır.

Türk dünyası çok büyük acılar yaşamıştır.

Savaşlar, sürgünler, göçler, baskılar, asimilasyon politikaları ve kültürel kayıplar farklı coğrafyalarda derin izler bırakmıştır.

Bunları araştırmak geleceğe kin taşımak için değil, gelecek nesillere tarih şuuru bırakmak için gereklidir.

Arşivler açılmalı.

Belgeler dijitalleştirilmeli.

Ortak tarih araştırmaları desteklenmeli.

Müzeler, belgeseller ve akademik yayınlar çoğaltılmalıdır.

Çünkü hafızasını kaybeden toplumlar başkalarının yazdığı tarihin içinde yaşamaya mahkûm olur.

Fakat hafızayı korumak kadar önemli ikinci görev de vardır:

Geçmişin acılarını geleceğin düşmanlıklarına değil, geleceğin bilgeliğine dönüştürmek.

2040 VİZYONU KÂĞITTA KALMAMALIDIR

Türk Dünyası 2040 Vizyonu, üye devletlerin ilişkilerini iş birliğinden daha ileri koordinasyon ve aşamalı bütünleşmeye taşıyacak uzun vadeli bir çerçeve olarak tanımlanıyor.

Şimdi önemli olan bu vizyonun vatandaşın hayatına dokunmasıdır.

Bir öğrenci daha kolay eğitim görebiliyorsa…

Bir iş insanı daha kolay yatırım yapabiliyorsa…

Bir kamyon sınır kapılarında daha az bekliyorsa…

Bir bilim insanı ortak araştırma fonuna ulaşabiliyorsa…

Bir teknoloji girişimi beş ülkede aynı anda büyüyebiliyorsa…

İşte o zaman Türk dünyası iş birliği gerçek anlamını bulacaktır.

Çünkü milletler sonuç görmek ister.

DÜNYAYA KARŞI DEĞİL, DÜNYAYLA BİRLİKTE

Burada çok önemli bir noktanın altını çizmek gerekir.

Türk dünyasının güçlenmesi başka milletlere veya başka devletlere karşı kurulmuş bir proje olarak görülmemelidir.

Nahçıvan Anlaşması’nın çerçevesinde de egemen eşitlik, toprak bütünlüğü, uluslararası hukuk, barış, güvenlik ve iyi komşuluk ilkeleri açık biçimde yer almaktadır.

Türk dünyasının yükselişi; kendi ayakları üzerinde duran, dünyayla ticaret yapan, bilim üreten, barışa katkı sağlayan güçlü bir iş birliği coğrafyasının ortaya çıkması anlamına gelmelidir.

Bugün TDT de daha güçlü bir Türk dünyasının uluslararası toplum açısından barış, istikrar, bağlantısallık, sürdürülebilir kalkınma ve diyaloga katkıda bulunan bir ortak olmasını hedeflediğini ifade etmektedir.

Bu yaklaşım değerlidir.

Çünkü büyük medeniyetler duvar örerek değil, köprü kurarak büyür.

3 EKİM’DEN 21. YÜZYILA: ŞİMDİ SIRA BİZDEDİR

17 yıl önce Nahçıvan’da dört devlet bir masanın etrafında toplandı.

Bugün o masa çok daha geniştir.

Ama önümüzdeki yol, geride bıraktığımız yoldan daha önemlidir.

Artık sorumuz şu olmamalıdır:

“Türk dünyası birleşebilir mi?”

Asıl sorumuz şu olmalıdır:

“Türk dünyası birlikte ne üretecek?”

Ortak bilim üretecek miyiz?

Ortak teknoloji geliştirecek miyiz?

Ortak yatırım yapacak mıyız?

Gençlerimizi birlikte yetiştirecek miyiz?

Ulaşım ağlarımızı birleştirecek miyiz?

Enerji politikalarımızda birbirimizi tamamlayacak mıyız?

Kültürümüzü dijital çağın içine taşıyabilecek miyiz?

Dünyanın geleceğini belirleyen masalarda daha etkili bir şekilde yer alabilecek miyiz?

3 Ekim’in gerçek anlamı bu sorularda saklıdır.

TÜRK GENCİNE ÇAĞRIMDIR

Ve özellikle Türk dünyasının gençlerine seslenmek istiyorum:

Geçmişinizle gurur duyun.

Ama yalnızca geçmişinizle övünerek yaşamayın.

Atalarınızın yaptıklarını öğrenin; fakat bütün ömrünüzü onların yaptıklarını anlatarak geçirmeyin.

Siz ne yapacaksınız?

İşte esas soru budur.

Dil öğrenin.

Bilim öğrenin.

Yapay zekâ öğrenin.

Mühendislik öğrenin.

Diplomasi öğrenin.

Ekonomi öğrenin.

Tarihinizi öğrenin.

Dünyayı okuyun.

Kendinizi geleceğin sorumluluklarına hazırlayın.

Çünkü yeni Türk yüzyılı yalnızca meydanlarda söylenen sözlerle kurulmayacaktır.

Laboratuvarlarda kurulacaktır.

Üniversitelerde kurulacaktır.

Fabrikalarda kurulacaktır.

Teknoparklarda kurulacaktır.

Diplomasi masalarında kurulacaktır.

Kitaplarda, araştırma merkezlerinde ve gençlerin zihninde kurulacaktır.

SON SÖZ: DİLDEN GÖNÜLE, GÖNÜLDEN GELECEĞE

3 Ekim bir bayramdır.

Ama aynı zamanda bir sorumluluk günüdür.

Bugün birbirimizi kutlamalıyız.

Yarın ise çalışmaya devam etmeliyiz.

Çünkü Türk dünyasının istikbali; tarihî hafızanın korunması, kültürel bağların güçlendirilmesi ve müşterek mirasımızın bilime, teknolojiye, üretime, ticarete, eğitime ve diplomatik kapasiteye dönüştürülmesiyle şekillenecektir.

Nahçıvan’da atılan imza bir başlangıçtı.

Şimdi mesele o imzanın altını gelecek nesillerin başarılarıyla doldurmaktır.

Dilde birlik önemlidir.
Fikirde birlik önemlidir.
İşte birlik önemlidir.

Fakat bunların hepsinden önemlisi, ortak idealleri ortak eserlere dönüştürebilmektir.

Türk dünyasının bundan sonraki hedefi yalnızca aynı geçmişi hatırlayan toplumlar olmak değil, aynı geleceği birlikte inşa edebilen devletler ve nesiller topluluğu olmak olmalıdır.

Semerkant’tan İstanbul’a, Bakü’den Astana’ya, Bişkek’ten Taşkent’e, Türkistan’dan bütün Türk coğrafyasına uzanan büyük yürüyüşün yeni safhası budur.

Geçmişimiz ortak hafızamızdır.
Bugünümüz ortak sorumluluğumuzdur.
Geleceğimiz ise ortak eserimiz olmalıdır.

3 Ekim Türk Devletleri İşbirliği Günü kutlu olsun.

Birliğimiz daim, kardeşliğimiz güçlü, geleceğimiz aydınlık olsun.