Sivas kültürünü ve edebiyatını korumak, geçmişi muhafaza etmekten öte Anadolu’nun gelecekteki kültürel varlığını güvence altına almaktır

Arzu ÜNAL

Bir şehrin büyüklüğü yalnız nüfusuyla, fabrikalarıyla, yollarıyla ölçülmez.

Bazı şehirlerin gerçek serveti hafızasıdır.

Sivas böyle bir şehirdir.

Sivas’a yalnız haritadan bakarsanız Anadolu’nun ortasında geniş bir coğrafya görürsünüz. Fakat türkülerinden, şiirlerinden, âşıklarından, taş işçiliğinden, geleneklerinden ve insan hikâyelerinden bakarsanız bambaşka bir Sivas karşınıza çıkar.

O Sivas’ta Divriği’nin taşı konuşur.

Şarkışla’nın sazı konuşur.

Köy odalarında anlatılan hikâyeler konuşur.

Bir ninenin sandığındaki bindallı konuşur.

Gurbete giden insanın memleket hasreti konuşur.

Ve bütün bunların üzerinde Anadolu’nun bin yıllık sesi yükselir.

İşte bunun için Sivas yalnız bir şehir değildir.

Sivas, Anadolu’nun yaşayan kültür ve edebiyat arşivlerinden biridir.


SİVAS’I ANLAMAK İÇİN ÖNCE TÜRKÜLERİNİ DİNLEMEK GEREKİR

Sivas kültürünün kapısını açan anahtarlardan biri türküdür.

Çünkü Sivas insanı hayatı sadece konuşarak anlatmamıştır.

Saza anlatmıştır.

Türküye anlatmıştır.

Şiire anlatmıştır.

Deyişe anlatmıştır.

Sivas türkülerinin içinde sevda kadar ayrılık, kavuşmak kadar gurbet, hayat kadar ölüm vardır.

Fakat bütün bunların içerisinde insanı ayakta tutan derin bir metanet de vardır.

Bozkırın sessizliği, uzun kışların sabrı, toprağın bereketi, ayrılığın hüznü ve Anadolu insanının kader karşısındaki vakarı türkülerde birleşmiştir.

Bu nedenle Sivas türkülerini sadece müzik eseri olarak değerlendirmek eksik kalır.

Onlar aynı zamanda sözlü tarih belgeleridir.

Bir türkü bazen arşivlerde bulamayacağınız bir toplumsal hadiseyi anlatır.

Bir ağıt bir ailenin dramını…

Bir deyiş bir toplumun dünya görüşünü…

Bir sevda türküsü dönemin insan ilişkilerini…

Bir gurbet türküsü Anadolu’nun ekonomik ve sosyal dönüşümünü anlatabilir.

Dolayısıyla türkü aynı zamanda tarihtir.


ÂŞIKLIK GELENEĞİ: SİVAS’IN YAŞAYAN EDEBİYAT MEKTEBİ

Sivas edebiyatından bahsedip âşıklık geleneğini birkaç cümleyle geçemeyiz.

Çünkü Sivas’ta âşıklık yalnız sanat değildir.

Bir halk üniversitesidir.

Âşık sazını eline aldığında yalnız eğlendirmez.

Nasihat eder.

Eleştirir.

Toplumu düşündürür.

Sevdayı anlatır.

Adaletsizliği dile getirir.

İnsanın faniliğini hatırlatır.

Köyden dünyaya bakar.

Böylece yazılı kültürün ulaşamadığı dönemlerde saz, halkın gazetesi; âşık ise toplumun şairi, düşünürü ve hafızası hâline gelir.

Bu büyük geleneğin dünyaca tanınan zirvelerinden biri elbette Âşık Veysel Şatıroğlu’dur.

Fakat Sivas’ın âşıklık dünyasını yalnız Veysel’e indirgemek de haksızlık olur.

Pir Sultan Abdal geleneğinden Ruhsati’ye, Kul Himmet’ten Muzaffer Sarısözen’in halk müziği derlemeciliğine uzanan geniş bir kültür havzasından söz ediyoruz.

Sivas’ın kültürel kudreti tam da burada ortaya çıkmaktadır:

Aynı toprak yüzyıllar boyunca farklı sesler üretmiş, fakat hepsini Anadolu’nun ortak hafızasında buluşturmuştur.


ÂŞIK VEYSEL: KÖYDEN ÇIKIP İNSANLIĞA SESLENEN BİR DÜŞÜNCE

Âşık Veysel’i yalnızca saz çalan bir halk ozanı olarak okumak büyük eksikliktir.

Veysel aynı zamanda bir Anadolu filozofudur.

Onun dünyasında toprak yalnız üzerinde yürüdüğümüz madde değildir.

Toprak insanın başlangıcıdır.

Emeğidir.

Ekmeğidir.

Son durağıdır.

Veysel’in büyüklüğü, Şarkışla’nın bir köyünden konuşurken bütün insanlığa ulaşabilmesindedir.

Çünkü büyük edebiyatın sırrı budur:

Yerelden doğar, evrensele ulaşır.

Sivas’ın gelecekteki kültür politikasının temel prensiplerinden biri de bu olmalıdır.

Yerel değerlerimizi dünyaya açmaktan korkmamalıyız.

Çünkü dünyaya açılmak, kendi kültürümüzden uzaklaşmak değildir.

Tam tersine, dünyaya kendimiz olarak çıkabilmektir.


BİR NİNENİN SANDIĞI DA EDEBİYATTIR

Paylaşılan fotoğraftaki geleneksel kıyafete baktığımızda sadece kumaş ve işlemeler görmemeliyiz.

O kıyafetin arkasında bir hikâye vardır.

Kim dikti?

Kime hazırlandı?

Hangi düğünde giyildi?

Motiflerini kim işledi?

Anne kızına verirken ne söyledi?

İşte edebiyat bazen burada başlar.

Çünkü edebiyat yalnız roman, şiir ve hikâye kitaplarından ibaret değildir.

Bir annenin kızına söylediği mani de edebiyattır.

Bir düğünde yakılan türkü de…

Bir asker uğurlamasında söylenen söz de…

Bir ninenin torununa anlattığı masal da…

Bir mezar taşına kazınan birkaç satır da…

Bir köyün nesiller boyunca anlattığı efsane de…

Bunların tamamı Sivas’ın büyük sözlü edebiyat hazinesinin parçalarıdır.


NİNELERİMİZ VE DEDELERİMİZ YAŞAYAN KÜTÜPHANELERDİR

Burada çok önemli bir meseleye dikkat çekmek istiyorum.

Bir toplumun kültürel hafızasının tamamı devlet arşivlerinde bulunmaz.

Bazen en değerli arşiv köydeki bir evin sedirinde oturmaktadır.

Seksen yaşındaki bir nine…

Doksan yaşındaki bir dede…

Belki akademisyen değildir.

Kitap yazmamıştır.

Fakat yüz yıllık aile tarihini bilir.

Eski düğünleri bilir.

Köyün kaybolmuş isimlerini bilir.

Hangi türkünün hangi olay üzerine yakıldığını bilir.

Eski kelimeleri, lakapları, duaları, bedduaları, manileri ve hikâyeleri bilir.

O insan öldüğünde bazen yalnızca bir insanı kaybetmiyoruz.

Bir kütüphane yanıyor.

Bu nedenle gençlere sesleniyorum:

Nineniz konuşuyorsa kaydedin.

Dedeniz anlatıyorsa dinleyin.

“Köyümüz eskiden nasıldı?” diye sorun.

“Bu türküyü kim söylerdi?” diye sorun.

“Bu kıyafet kimin?” diye sorun.

Çünkü bir gün sormak isteyeceksiniz.

Ama soracağınız insanı bulamayabilirsiniz.


GURBET: SİVAS EDEBİYATININ GÖRÜNMEYEN KAHRAMANI

Sivas’ın edebiyatını anlamanın bir başka yolu da gurbet kavramını anlamaktır.

Nice Sivaslı doğduğu köyden ekmek için ayrıldı.

İstanbul’a gitti.

Ankara’ya gitti.

İzmir’e gitti.

Avrupa’ya gitti.

Bir bavulla çıktı ama bavuluna yalnız kıyafetlerini koymadı.

Annesinin duasını…

Babasının nasihatini…

Köyünün kokusunu…

Memleketinin türküsünü…

Çocukluğunun hatıralarını da koydu.

Bu nedenle Sivas’ın görünmeyen en büyük ilçelerinden birinin adı adeta gurbettir.

Ve gurbet, Sivas türkülerinin neden bu kadar derin olduğunu anlamamıza da yardım eder.

İnsan bazen memleketinden ayrılır.

Fakat memleket insandan ayrılmaz.


DİVRİĞİ’DE TAŞ DA EDEBİYATA DÖNÜŞÜR

Sivas kültürünün dili yalnız söz değildir.

Taştır da.

Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası bunun olağanüstü örneklerinden biridir.

Orada insan taşa baktığında yalnız mimari görmez.

Bir medeniyetin estetik anlayışını görür.

Taşı işleyen ustanın dünyasını…

İnancı…

Geometriyi…

Sabrı…

Güzellik anlayışını…

Bir bakıma Divriği’de taş, şiirin başka biçimidir.

Şair kelimeyi işler.

Usta taşı işler.

İkisinin amacı da aynıdır:

İnsandan sonra kalabilecek bir güzellik bırakmak.


KÜLTÜRÜ KORUMAK YETMEZ, ONU ÜRETİME DÖNÜŞTÜRMELİYİZ

Sivas için artık kültüre yalnız “korunacak miras” gözüyle bakmamak gerekir.

Burada stratejik düşünmeliyiz.

Kültür aynı zamanda eğitimdir.

Turizmdir.

Yayıncılıktır.

Sinema ve belgeseldir.

Müziktir.

Tasarım ekonomisidir.

El sanatlarıdır.

Dijital içeriktir.

Uluslararası tanıtımdır.

Bir Sivas motifinin çağdaş tekstil tasarımında kullanılmaması için hiçbir sebep yoktur.

Bir Sivas türküsünün dünya müziğiyle buluşmaması için hiçbir sebep yoktur.

Sivas âşıklarının eserlerinin birçok dile çevrilmemesi için hiçbir sebep yoktur.

Sivas köylerindeki hikâyelerin belgesel ve sinema filmlerine dönüşmemesi için hiçbir sebep yoktur.

Kültürü korumanın en güçlü yollarından biri, onu yeni nesiller için yeniden üretilebilir hâle getirmektir.


SİVAS KÜLTÜR VE EDEBİYAT AKADEMİSİ KURULMALIDIR

Ben meseleyi bir adım daha ileri götürmek gerektiğine inanıyorum.

Sivas’ın sahip olduğu kültürel birikim dağınık çalışmalarla yetinmeyecek kadar büyüktür.

Bir Sivas Kültür ve Edebiyat Akademisi düşünülebilir.

Bu yapı üniversiteler, belediyeler, kültür kuruluşları, araştırmacılar, yazarlar, âşıklar ve diaspora kuruluşlarıyla birlikte çalışabilir.

Temel hedefi ise çok açık olmalıdır:

Araştırmak, kaydetmek, öğretmek ve dünyaya anlatmak.

Sivas’ın bütün ilçeleri ve köyleri için sözlü tarih çalışmaları yapılmalıdır.

Kaybolmakta olan türküler kayıt altına alınmalıdır.

Yerel kelimeler derlenmelidir.

Aile arşivlerindeki eski fotoğraflar dijitalleştirilmelidir.

El yazmaları ve eski mektuplar korunmalıdır.

Yaşayan âşıkların kayıtları yapılmalıdır.

Geleneksel kıyafetlerin hangi yörede nasıl kullanıldığı belgelenmelidir.

Kaybolmakta olan el sanatlarının ustaları görüntülenmelidir.

Bütün bunlar gelecek kuşaklara bırakılmalıdır.


DİJİTAL SİVAS KÜLTÜR ATLASI

İkinci büyük adım dijitalleşme olmalıdır.

Dijital Sivas Kültür Atlası kurulabilir.

Haritada Şarkışla’ya dokunan genç Âşık Veysel’i dinleyebilmeli.

Divriği’ye dokunduğunda mimari mirası üç boyutlu inceleyebilmeli.

Gürün’e girdiğinde dokuma kültürünü görebilmeli.

Zara’ya dokunduğunda türkülerini dinleyebilmeli.

Bir köye tıkladığında o köyün eski fotoğrafları, yerel kelimeleri, mezarlıkları, hikâyeleri ve yaşayan kültür insanları karşısına çıkmalıdır.

Böyle bir proje yalnız Sivas için yapılmış olmayacaktır.

Bu aynı zamanda Türkiye’nin kültürel hafızasına bırakılmış büyük bir dijital miras olacaktır.


SİVAS EDEBİYATI DÜNYAYA AÇILMALIDIR

Bir başka stratejik hedefimiz tercüme olmalıdır.

Biz kendi değerlerimizi biliyoruz.

Peki dünya ne kadar biliyor?

Sivas’ın seçkin halk şiiri örnekleri İngilizceye, Fransızcaya, Almancaya, Arapçaya, Rusçaya ve Türk dünyasının dillerine çevrilmelidir.

Uluslararası Sivas Âşıklar ve Halk Edebiyatı Buluşması düzenlenebilir.

Türk dünyasından ozanlar Sivas’ta buluşabilir.

Kazakistan’ın akınları…

Kırgızistan’ın akın geleneği…

Azerbaycan’ın âşıkları…

Anadolu’nun ozanları…

Aynı sahnede buluştuğunda görülecektir ki sazların biçimi değişse de ortak kültürün sesi birbirini tanımaktadır.

Sivas böylece yalnız Türkiye’nin değil, Türk dünyasının önemli halk edebiyatı merkezlerinden biri olarak konumlandırılabilir.


ÇOCUKLARA EV DEĞİL, HAFIZA DA BIRAKMALIYIZ

Bugün çocuklarımız için çalışıyoruz.

Ev bırakıyoruz.

Arsa bırakıyoruz.

Para biriktiriyoruz.

Bunların hepsi değerlidir.

Fakat kendimize bir soru soralım:

Kimlik bırakıyor muyuz?

Çocuk dedesinin köyünü bilmiyorsa…

Ninesinin söylediği türküyü tanımıyorsa…

Ailesinin hikâyesini bilmiyorsa…

Memleketinin şairlerini okumamışsa…

Kültürünü yalnız festivalde giyilen kıyafetten ibaret zannediyorsa…

Bir şeyleri eksik bırakmışız demektir.

Maddi miras insanın hayatını kolaylaştırır.

Kültürel miras ise ona kim olduğunu hatırlatır.


HER SİVASLI AİLE KENDİ TARİHİNİ YAZMALI

Büyük tarih küçük hikâyelerin birleşmesinden meydana gelir.

Bunun için devletin ve kurumların çalışmalarını beklemek de yeterli değildir.

Her aile kendi arşivini oluştursun.

Eski fotoğrafları tarasın.

Dedelerin ve ninelerin sesini kaydetsin.

Aile ağacını çıkarsın.

Eski mektupları saklasın.

Köyün mezar taşlarını belgelemeye yardımcı olsun.

Düğünleri, bayramları, yemekleri, manileri, ağıtları ve aile hikâyelerini çocuklarına anlatsın.

Binlerce aile bunu yaptığında ortaya devasa bir Sivas Halk Hafızası çıkar.

İşte gerçek kültür seferberliği budur.


KÜLTÜR STRATEJİSİ 2050: SİVAS GEÇMİŞİYLE GELECEĞİNİ KURMALIDIR

Önümüzdeki yıllarda Sivas’ın hedefi yalnız kültürünü korumak olmamalıdır.

Sivas kültürünü geleceğin dünyasına taşımalıdır.

Bunun için uzun vadeli bir Sivas Kültür Stratejisi 2050 hazırlanmalıdır.

Üniversite, yerel yönetimler, kültür kurumları, sanatçılar, edebiyatçılar, öğretmenler, iş dünyası ve gurbette yaşayan Sivaslılar ortak masada buluşmalıdır.

Hedef çok açıktır:

Sivas’ı Anadolu halk edebiyatı, âşıklık geleneği ve yaşayan kültürel mirasın uluslararası merkezlerinden biri hâline getirmek.

Bunun ekonomik karşılığı da olacaktır.

Kültür turizmi gelişecektir.

Gençler için yeni çalışma alanları doğacaktır.

Yayıncılık gelişecektir.

Belgeseller çekilecektir.

Festivaller uluslararasılaşacaktır.

El sanatları yeniden ekonomik değer kazanacaktır.

Fakat bütün bunlardan daha önemlisi bir şey olacaktır:

Sivas kendi hikâyesini başkalarının yazmasını beklemeyecek, kendi hikâyesini kendisi anlatacaktır.


BİR GÜN HEPİMİZ BİR FOTOĞRAFTA KALACAĞIZ

Hayatın değişmeyen gerçeği budur.

Bugün oturduğumuz sandalyelerde yarın başkaları oturacak.

Bizim yürüdüğümüz sokaklardan başka çocuklar geçecek.

Ve bir gün torunlarımız eski bir fotoğrafı ellerine alacak.

“Bu kim?” diye soracaklar.

Asıl mesele, o soruya verilecek cevaptır.

“Senin dedendi.”

demek yetmemeli.

Ardından anlatılabilecek bir hikâye bulunmalı.

“Bir eser bıraktı.”

“Bir öğrenci yetiştirdi.”

“Bir türkü derledi.”

“Bir kitap yazdı.”

“Bir çeşme yaptırdı.”

“Bir ağacı vardı.”

“Memleketine hizmet etti.”

“İnsanlara iyilik yaptı.”

İnsan ömrünün gerçek muhasebesi belki de burada başlar.


SON SÖZ: SİVAS’IN SAZINI SUSTURMAYALIM

Sivas’ın taşı vardır.

Ama taşından daha kıymetli hafızası vardır.

Sazı vardır.

Ama sazından daha önemli, o sazı gelecek kuşağa uzatacak eli vardır.

Türküsü vardır.

Ama türkünün yaşaması için onu söyleyecek gençlere ihtiyacı vardır.

Edebiyatı vardır.

Ama okunmazsa raflarda sessizleşir.

Geleneksel kıyafetleri vardır.

Ama hikâyesi anlatılmazsa zamanla yalnızca güzel bir fotoğrafa dönüşür.

Bu yüzden mesele geçmişe dönmek değildir.

Mesele köklerimizi geleceğe taşımaktır.

Sivas’ın kültürü sadece Sivaslıların değildir.

Sivas’ın âşığı, türküsü, taşı, sözü ve edebiyatı Anadolu’nun ortak mirasıdır.

Öyleyse çocuklarımıza yalnız şehirler değil, şehirlerin ruhunu da bırakalım.

Yalnız evler değil, hikâyeler bırakalım.

Yalnız fotoğraflar değil, o fotoğrafların kimleri anlattığını bırakalım.

Yalnız sazlar değil, o sazların söyleyeceği sözleri bırakalım.

Çünkü şehirler yollarla birbirine bağlanır.

Nesiller ise hafızayla birbirine bağlanır.

Ve unutmayalım:

Bir milletin toprağını ordusu korur; o toprağın neden vatan olduğunu ise kültürü, edebiyatı ve hafızası anlatır.

Sivas’ın sazı susmasın.

Sivas’ın kalemi kurumaz olsun.

Sivas’ın türküsü gelecek yüzyıllarda da söylensin.

Çünkü Sivas’ı yaşatmak, Anadolu’nun hafızasını yaşatmaktır.

Arzu ÜNAL
BGSAM Başkan Yardımcısı