ÇOCUKLUĞUNDAN BÜYÜK BİR SORUMLULUK
İskeçe’den Millî Mücadele cephelerine uzanan bir hayat; cesaretiyle hatırlanan, çocukluğu savaşların gölgesinde kalan Nezahat Baysel…
Arzu ÜNAL
On iki yaşındaki bir çocuğun dünyasında neler olmalı?
Bir okul yolu, arkadaşlarıyla paylaşacağı oyunlar, merakla çevireceği kitap sayfaları… Akşam olduğunda güvenle döneceği bir ev, ertesi gün için kuracağı küçük hayaller…
Nezahat’in hayatında ise cephe yolları, askerî birlikler, ayrılıklar ve savaşın belirsizliği vardı.
Onun hikâyesini okurken cesaretine hayranlık duyarız. Fakat bu hayranlığın yanında bir hüzün de taşımalıyız. Çünkü Nezahat Onbaşı’nın hayatı, bir çocuğun gösterdiği olağanüstü cesaret kadar, savaşın çocuklardan neler aldığını da anlatır.
Bir millet bağımsızlığını korumaya çalışırken, küçük bir kız çocuğu da yaşından büyük bir sorumluluğun içinde buldu kendisini.
İskeçe’de başlayan, savaş yollarına uzanan bir ömür
Nezahat Baysel, 1908 yılında İskeçe’de dünyaya geldi. Babası, Millî Mücadele’de 70. Alay’ın komutanlığını üstlenen Hafız Halit Bey; annesi Hadiye Hanım’dı. Annesini küçük yaşta kaybetmesi, hayatındaki ilk büyük acılardan biri oldu.
Bir çocuğun annesini kaybetmesi, dünyasının güvenli bir köşesinin eksilmesidir.
Nezahat bu eksiklikle büyürken, yaşadığı coğrafya da savaşlarla sarsılıyordu. Ailelerin dağıldığı, insanların yurtlarından ayrıldığı, yarının nerede ve nasıl karşılanacağının bilinmediği yıllardı.
Babası askerdi. Görevinin götürdüğü yerde bulunmak zorundaydı. Nezahat’in yolu da babasının yanında askerî birliklere, karargâhlara ve cephelere uzandı.
Savaşın onun çocukluğuna hangi korkuları bıraktığını bütünüyle bilemeyiz. Bildiğimiz, hayatının daha başlangıcında kayıp ve belirsizlikle karşılaşmış olmasıdır.
Bir alayın içinde büyüyen çocuk
Nezahat, babasının komutasındaki 70. Alay’la Millî Mücadele’nin içinde yer aldı. Askerî talim gördü; ata binmeyi ve silah kullanmayı öğrendi. Geyve, Gediz, İnönü ve Sakarya, hayatına ilişkin anlatımlarda adı geçen mücadele alanları arasındadır.
Bugün bu yerleri tarih kitaplarının sayfalarında okuyoruz. Nezahat içinse bunlar, hayatının geçtiği gerçek yerlerdi.
Yorgun askerlerin, yaralıların, haber bekleyen insanların arasında büyüyordu. Yaşıtlarının henüz tanımadığı ağır sorumluluklarla karşılaşıyordu.
Onun askerler arasındaki yerini düşünürken, küçük yaşını gözden kaçırmamalıyız. Üniforma giymesi, ata binmesi, talim yapması çocuk olduğu gerçeğini değiştirmiyordu.
Nezahat’in cesareti büyüktü; taşıdığı yük de bir çocuk için büyüktü.
Gediz’de hafızalara kazınan cesaret
Nezahat Onbaşı’nın hayatındaki en çok anlatılan olaylardan biri, Gediz’de askerlerin geri çekilme tehlikesiyle karşı karşıya kaldığı sırada gösterdiği cesarettir.
Anlatımlara göre askerlerin önüne geçerek onları mücadeleyi sürdürmeye çağırdı. Kendisine atfedilen şu sözler, yıllar boyunca onun adıyla birlikte aktarıldı:
“Ben babamın yanına ölmeye gidiyorum, siz nereye gidiyorsunuz?”
Bu söz, tarihî anlatımlarda bir çocuğun kararlılığının ifadesi olarak yer alır. TBMM’nin yaşam öyküsünde de Gediz’de dağılmak üzere olan birliklerin önüne çıkarak geri çekilmeyi önlemedeki rolü vurgulanır.
Bu anı düşünürken yalnızca yüksek sesle söylenmiş bir cümleye odaklanmamalıyız.
Savaşın yorgunluğu içinde bulunan insanların karşısında, babasının yanına gitmek isteyen küçük bir kız vardır. Onun kararlılığı, çevresindeki askerlere kendi sorumluluklarını yeniden hatırlatmış olmalıdır.
Bazen bir insanın davranışı, en uzun konuşmadan daha güçlü bir etki bırakır.
Nezahat’in hatırasında bizi hâlâ etkileyen de sözleriyle davranışının aynı cesarette buluşmasıdır.
“Onbaşı” diye anılan bir Türk kızı
Cephedeki hizmetleri ve cesareti nedeniyle 11. Tümen Komutanı Derviş Ahmet Paşa tarafından kendisine onbaşı rütbesi verildi. Böylece adı, Millî Mücadele hafızasında “Nezahat Onbaşı” olarak yer etti.
Bu unvan, küçük yaşta üstlendiği sorumluluğun tanınmasıydı.
Nezahat’in hikâyesi, Millî Mücadele’de kadınların ve kız çocuklarının karşılaştığı olağanüstü şartları da görünür kılar. Bağımsızlık mücadelesinin yükü, toplumun her kesimine ulaşmıştı.
Onu anlatırken kadınların tarih içindeki yerini daha dikkatli düşünmeliyiz. Kadınlar karar veren, görev üstlenen, çevresine cesaret aşılayan ve mücadelenin seyrine katkıda bulunan insanlardı.
Nezahat de bu ortak hafızanın en genç simgelerinden biri oldu.
Cepheden Meclise ulaşan bir isim
Nezahat’in cesareti Ankara’da da karşılık buldu.
30 Ocak 1921 tarihinde TBMM’de kendisine İstiklal Madalyası verilmesi kararlaştırıldı. Ancak karar o dönemde işleme konulamadı; Nezahat Baysel, madalyasını alamadan hayatını tamamladı.
Burada durup düşünmek gerekir.
Bir çocuğun cephedeki hizmeti görülmüş, takdir edilmiş ve Meclisin gündemine taşınmıştı. Buna rağmen bu takdirin somut karşılığı kendisine zamanında ulaştırılamadı.
Savaş şartlarının ağırlığı anlaşılabilir. Fakat yıllar geçtikçe bu gecikme, toplumun ve kurumların hafızasına ilişkin bir soruya dönüşür:
Bir insanın fedakârlığını hatırlamak için neden bu kadar bekleriz?
Vefa, iyi niyetin yanında takip ve sorumluluk da ister. Verilen bir kararın yerine getirilmesi, hak edilen bir takdirin sahibine ulaştırılması gerekir.
Doksan iki yıl sonra teslim edilen madalya
Nezahat Onbaşı’nın madalyası, 1921’deki kararın üzerinden 92 yıl geçtikten sonra, 2013 yılında ailesine teslim edildi. Dönemin TBMM Başkanı Cemil Çiçek’in katıldığı törende madalya ve beratı takdim edildi.
Bu teslimin hem sevindiren hem de insanın içine dokunan bir yanı vardır.
Sevindirir; çünkü gecikmiş de olsa bir sorumluluk yerine getirilmiştir.
Hüzünlendirir; çünkü o madalyayı kendi elleriyle alması gereken insan artık hayatta değildir.
Bir tören, geçmişteki gecikmeyi silemez. Ancak geleceğe ders bırakabilir.
Kahramanlarımızın, gazilerimizin ve emekleriyle topluma değer katan insanların hakkını yaşarken teslim etmek zorundayız. Minnetimizi onların duyabileceği, görebileceği zamanda göstermek, vefanın en insani biçimidir.
Savaşın ardından yeniden hayat kurmak
Nezahat Baysel’in ömrü, cephedeki çocukluk yıllarından sonra da devam etti.
Savaşın ardından eğitimini sürdürdü. Bursa Amerikan Kız Kolejinde ve İstanbul’daki Fransız Jeanne d’Arc Enstitüsünde öğrenim gördü. Aile kurdu, çocuk sahibi oldu. 1986 yılında TBMM tarafından kendisine şükran plaketi verildi. 1993 yılında hayatını kaybetti.
Onun bu yıllarını da önemsemeliyiz.
Tarihî kişilikleri bazen hayatlarının tek bir dönemine hapsederiz. Nezahat’i hep üniformalı bir çocuk olarak hatırladığımızda, eğitimine devam eden, ailesini kuran ve uzun bir ömür yaşayan insanı eksik görürüz.
Oysa hayatının bütünü, savaşın ardından yeniden yaşam kurmanın değerini de anlatır.
Okula dönebilmek, öğrenmek, bir aileye sahip olmak, geleceğe dair karar verebilmek… Bağımsızlık mücadelesinin insana kazandırdığı imkânlar, gündelik hayatın içinde anlam bulur.
Kahramanlığı anarken çocukluğu korumak
Nezahat Onbaşı’nın hikâyesini çocuklara anlatırken özenli bir dil kullanmalıyız.
Onun cesaretini takdir ederken çocukların savaşta bulunmasını olağan veya arzu edilir gösteremeyiz. Bu hayat, olağanüstü şartlar içinde yaşanmıştır.
Bugün bize düşen, çocukların aynı şartlarla karşılaşmaması için çalışmaktır.
Çocukların güven içinde büyümesi, eğitim alması, oyun oynaması ve hayal kurması gerekir. Bir çocuğun en büyük endişesi hayatta kalmak olmamalıdır.
Nezahat’in cesaretine duyduğumuz saygı, bugünün çocuklarını koruma sorumluluğumuzu güçlendirmelidir.
Onun hayatını anlatan her yazıda bu insani hakikat de yer bulmalıdır.
Genç kızlara kalan miras
Sevgili genç kızlar,
Nezahat Onbaşı’nın hayatını okurken, kendi hayatınız için cesaret bulabilirsiniz.
Bu cesaret; söz almaya, öğrenmeye, araştırmaya, bir meslek edinmeye ve karşılaştığınız güçlükler karşısında yardım istemekten çekinmemeye dönüşebilir.
Bilimde, sanatta, eğitimde, üretimde ve yönetimde yer alın. Yeteneğinizi geliştirin. Emek verdiğiniz alanda kendinize güvenin.
Bir ülkenin geleceği, kız çocuklarının önüne açılan imkânlarla da şekillenir. Bu nedenle Nezahat’i anan biz yetişkinlerin de sorumluluğu vardır: Eğitimine devam etmek isteyen bir kız çocuğunu desteklemek, emeğinin karşılığını arayan genç bir kadına fırsat vermek, yeteneğinin görünmesini sağlamak.
Geçmişe duyulan saygı, bugünün hayatına böyle dokunabilir.
Hafızayı canlı tutmak
Nezahat Onbaşı’nın adı, birkaç anma cümlesiyle sınırlı kalmamalıdır.
Hayatı, güvenilir kaynaklardan yararlanılarak öğrencilere anlatılmalı; belgeler, aile hatıraları ve araştırmalar bir arada değerlendirilmelidir. Doğrulanmış bilgi ile yıllar içinde aktarılan anlatımlar açıkça ayrılmalıdır.
Böyle bir özen, kahramanlığın etkisini azaltmaz. Hatıraya duyulan saygıyı sağlamlaştırır.
Onun hikâyesinde zaten yeterince güçlü bir gerçek vardır: Küçük yaşta annesini kaybetmiş, babasıyla cephelerde bulunmuş, cesareti Mecliste takdir edilmiş ve madalyası kendisinden sonra ailesine ulaşmış bir insanın hayatı.
Bu hayatı öğrenmek, bağımsızlığın bedelini ve vefanın sorumluluğunu birlikte düşünmemizi sağlar.
Bir çocuğun hatırası önünde
Nezahat Onbaşı’nı anarken gözümüzün önüne yalnızca bir rütbe gelmesin.
Annesini özleyen bir çocuk, babasının yanında yürüyen küçük bir kız, savaşın içinde büyümek zorunda kalan bir insan da gelsin.
Cesaretini takdir edelim. Yaşadığı kayıpları unutmayalım. Geciken madalyasının bize öğrettiği sorumluluğu hatırlayalım.
Ve bugün bir okulun kapısından güvenle içeri giren her çocuğun ne kadar kıymetli bir imkâna sahip olduğunu düşünelim.
Nezahat Onbaşı’nın hatırasına yakışan, çocukların geleceklerini güven içinde kurabildiği bir memlekete emek vermektir.
Kendisini, Millî Mücadele’nin bütün kahramanlarını, gazilerimizi ve vatan uğruna hayatını veren şehitlerimizi rahmet, minnet ve saygıyla anıyorum.
Ruhları şad, mekânları cennet olsun.
Her kadın kendi hikâyesinin kahramanıdır. O hikâyeleri doğru öğrenmek ve gelecek kuşaklara aktarmak, hepimizin sorumluluğudur.
Arzu ÜNAL
