Osmanlı siyasetinde güçlü bir nüfuz, İstanbul’un hayatında kalıcı eserler, sarayın duvarları arasında trajik bir son…

Arzu ÜNAL

Bazı tarihî şahsiyetleri anlamak kolay değildir. Haklarında anlatılanlar, zamanla gerçek hayatlarının önüne geçer. Bir dönemde yüceltilir, başka bir dönemde bütün kötülüklerin sorumlusu sayılırlar.

Kösem Sultan, böyle bir tarihî kişiliktir.

Onun adı anıldığında saray mücadeleleri, taht değişiklikleri ve büyük bir siyasi nüfuz hatırlanır. Oysa aynı isim, İstanbul’da bir caminin, bir mektebin, bir çeşmenin ve ticaret hayatına hizmet eden bir hanın geçmişinde de karşımıza çıkar.

Bu farklı izleri birlikte değerlendirmek gerekir.

Kösem Sultan’ın hayatı; bir kadının Osmanlı yönetiminde ulaşabildiği gücü, bu gücün dayandığı ilişkileri, topluma bıraktığı eserleri ve iktidar mücadelesinin ağır bedellerini düşünmeye çağırır bizi.

Saraya gelmeden önceki hayat: Bilinmeyen başlangıç

Kösem Sultan’ın çocukluğu, ailesi ve saraya nasıl getirildiği konusunda kesin bilgiler sınırlıdır. Yaklaşık 1589’da doğduğu kabul edilir. Kökenine ilişkin farklı rivayetler bulunmakla birlikte bunları kesinleşmiş bilgiler olarak aktarmamak gerekir. Sarayda Mahpeyker adıyla anılmış, Kösem lakabıyla tanınmıştır.

Bu belirsizlik, tarih anlatısında dikkat gerektirir.

Bir insanın sonraki hayatı çok ünlü olduğu için ilk yıllarını da ayrıntılarıyla bildiğimizi sanabiliriz. Oysa kayıtların sustuğu yerlerde hayal gücü kolayca devreye girer.

Kösem Sultan’ın yükselişini anlamak için doğrulayamadığımız çocukluk hikâyelerine ihtiyaç yoktur. Saray içindeki konumu, hanedanla bağı ve zaman içinde kazandığı nüfuz, başlı başına önemli bir araştırma alanıdır.

Hasekilikten valide sultanlığa

I. Ahmed’in hasekisi olan Kösem Sultan, IV. Murad ve Sultan İbrahim’in annesiydi. I. Ahmed’in ölümünün ardından bir süre Eski Saray’da yaşadı. IV. Murad’ın 1623’te çocuk yaşta tahta çıkmasıyla valide sultan olarak yönetimde belirgin bir ağırlık kazandı.

Bu gelişme, onun hayatında önemli bir dönüm noktasıydı.

Valide sultanlık, hanedan içindeki annelik konumunun siyasi ve ekonomik imkânlarla birleştiği güçlü bir makamdı. Padişahın yaşı, yönetim tecrübesi ve dönemin şartları, bu makamın etkisini değiştirebiliyordu.

Kösem Sultan’ın nüfuzunu da bu çerçevede değerlendirmeliyiz.

Devlet yönetimindeki etkisi, saray çevresindeki ilişkilerden, tecrübeden, bilgiye erişimden ve farklı güç odaklarıyla kurulan bağlardan besleniyordu.

Kriz zamanlarında büyüyen nüfuz

Kösem Sultan’ın siyasi hayatı, Osmanlı yönetiminin ciddi sorunlarla karşılaştığı yıllarda şekillendi.

Böyle dönemlerde yönetimin devamlılığını sağlamak, farklı çevrelerin taleplerini dengelemek ve kararların uygulanmasını mümkün kılmak güçleşir. Resmî makamların yanında, bu makamlarla ilişki kurabilen kişiler de önem kazanır.

Kösem Sultan’ın yükselişi, bu gerçeği görmemize yardımcı olur.

Ancak bir kişinin etkili olmasıyla, aldığı her kararın doğru olması aynı şey değildir. Tecrübe, zaman zaman yönetimi ayakta tutabilir; aynı tecrübenin sağladığı ilişkiler, kişisel nüfuzu korumanın aracına da dönüşebilir.

Gücün tarihini anlamak, başarıların yanında tercihlerin sonuçlarını da incelemeyi gerektirir.

İktidarı paylaşmanın ve bırakmanın güçlüğü

IV. Murad yönetimi doğrudan üstlendikçe annesinin siyasi ağırlığı sınırlandı. Sultan İbrahim’in 1640’ta tahta çıkmasıyla Kösem Sultan yeniden güç kazandı. 1648’de torunu IV. Mehmed’in hükümdarlığı sırasında ise “Büyük Valide” konumuyla etkisini sürdürdü.

Bu değişimler, saray içindeki gücün sabit olmadığını gösterir.

Bir hükümdarın döneminde güçlü olan kişi, yeni bir dönemde konumunu yeniden kurmak zorunda kalabilir. Yakın ilişkiler değişir, yeni çevreler oluşur, eski ittifaklar zayıflar.

Böyle bir ortamda yılların tecrübesine sahip olmak önemli bir avantajdır. Fakat bu avantaj, yetkiyi paylaşmayı veya geri çekilmeyi kolaylaştırmayabilir.

Kösem Sultan’ın hayatını okurken insanın iktidarla kurduğu ilişkiyi de düşünürüz: Uzun süre kararların merkezinde bulunan biri, değişen şartlara nasıl uyum sağlar? Kendi nüfuzuyla yönetimin yararını birbirinden ne ölçüde ayırabilir?

Bu sorular, tarihî bir hayatı bugünün okuyucusu için de anlamlı kılar.

Kösem Sultan ve Turhan Sultan: Sarayın ötesine uzanan mücadele

Kösem Sultan ile IV. Mehmed’in annesi Turhan Sultan arasındaki rekabet, saray görevlileri ve askerî çevrelerin de yer aldığı bir siyasi mücadeleye dönüştü.

Bu çatışmayı yalnızca iki kadın arasındaki kişisel anlaşmazlık gibi anlatmak, meselenin boyutlarını küçültür.

Burada hükümdara erişim, yönetim üzerindeki etki ve farklı çevrelerin geleceği söz konusuydu. Saray içindeki bir değişiklik, dışarıdaki görevleri, beklentileri ve güç dengelerini de etkileyebilirdi.

Kadınların siyasi faaliyetlerini açıklarken kolayca başvurulan “kıskançlık” veya “entrika” gibi kelimeler, çoğu zaman bu ilişkiler ağını görünmez kılar.

Aynı şekilde, kadın oldukları için aldıkları kararları eleştiriden uzak tutmak da doğru değildir.

Kösem Sultan ve Turhan Sultan, kendi şartları içinde siyasi irade kullanan tarihî kişilerdir. Tercihleri, dayandıkları çevreler ve ortaya çıkan sonuçlar üzerinden değerlendirilmelidirler.

Üsküdar’da yaşayan miras: Çinili Külliyesi

Kösem Sultan’ın adı, Üsküdar’daki Çinili Külliyesi’nde bugün de yaşamaktadır. Kitabeler, ana inşa tarihini 1640 olarak gösterir. Külliye; cami, medrese, sebil, hamam, sıbyan mektebi ve çeşme gibi yapılardan oluşur. Bazı birimlerin yapım tarihlerinde farklılık bulunmaktadır.

Bu yapılar, Osmanlı şehir hayatında bir hayır eserinin üstlendiği çeşitli işlevleri gösterir.

İbadet, eğitim, su ihtiyacı ve temizlik, gündelik hayatın birbirini tamamlayan alanlarıdır. Bir külliye, bu ihtiyaçları aynı çevrede buluşturarak bulunduğu mahallenin hayatına katılır.

Bugün bir tarihî yapıyı gezerken çoğu zaman mimarisine ve süslemesine bakarız. Oysa o mekânda geçmişte yaşanan gündelik hayatı da düşünmeliyiz.

Bir mektebe gelen çocukları, çeşmeden su alan insanları, yapının bakımında çalışan görevlileri…

Taşın ve çininin ardında, süreklilik isteyen bir hizmet düzeni vardır.

Büyük Valide Hanı: Ticaretle hayır arasındaki bağ

Büyük Valide Hanı’nın gelirlerinin bir bölümü, Çinili Külliyesi’nin masraflarına ayrılmıştı. Kösem Sultan’ın başka gelir kaynaklarından da külliye çevresindeki hayır kurumlarına pay tahsis edildiği belirtilmektedir.

Bu ilişki, vakıf düzeninin önemli bir yönünü açıklar.

Bir hayır eserinin yapılması başlangıçtır. Hizmetin sürmesi için görevlilerin ücretleri, bakım giderleri ve başka ihtiyaçlar karşılanmalıdır. Ticari gelirlerin bu amaçla ayrılması, yapının geleceğini de planlama çabasıdır.

Büyük Valide Hanı ile Çinili Külliyesi arasındaki bağa bu açıdan bakıldığında, şehir ekonomisiyle sosyal hizmetin nasıl ilişkilendirildiği görülür.

Bugüne kalan ders de açıktır: Bir hizmet başlatılırken onu yaşatacak kaynak ve idare düşünülmelidir.

Kalıcı iyilik, niyetin yanında düzenli emek ve sağlam bir mali yapı ister.

Hayır eserleriyle siyasi kararları birlikte değerlendirmek

Kösem Sultan’ın eserlerini anlatmak, siyasi tercihlerinin sonuçlarını görmezden gelmeyi gerektirmez. Saray mücadelelerindeki sorumluluğunu tartışmak da yaptırdığı eserlerin değerini ortadan kaldırmaz.

Tarihî kişiliklerin mirası birden fazla alanda karşılık bulabilir.

Bir külliye, insanların hayatına uzun yıllar katkı sunmuş olabilir. Aynı kişinin iktidar mücadelesinde aldığı kararlar ise ağır sonuçlar doğurmuş olabilir.

Bunları birlikte görebilmek, olgun bir tarih anlayışının parçasıdır.

Okuyucunun görevi, geçmişteki insanları tek bir sıfatın içine kapatmak yerine, belgelerin gösterdiği farklı yönleri anlamaya çalışmaktır.

Gücün ortasında trajik bir son

Kösem Sultan, 2–3 Eylül 1651 gecesi sarayda öldürüldü. Cenazesi, I. Ahmed’in türbesine defnedildi.

Uzun süre yönetimin merkezinde bulunan bir insanın hayatının böylesine şiddetli biçimde sona ermesi, iktidarın ne kadar kırılgan olduğunu hatırlatır.

Geniş ilişkiler, servet ve tecrübe, her durumda güvenlik sağlayamaz. Rekabetin şiddete dönüştüğü yerde, bir dönem koruyucu olan bağlar da çözülebilir.

Bu sonu, gösterişli bir saray hikâyesinin heyecan verici sahnesi gibi okumamalıyız.

Ortada bir insanın ölümü ve siyasi çatışmanın ulaştığı ağır bir sonuç vardır. Tarihin bize düşündürmesi gereken hususlardan biri de anlaşmazlıkların hangi şartlarda böyle bir yıkıma dönüştüğüdür.

Kadınların tarihini bütün yönleriyle okumak

Kösem Sultan, Osmanlı tarihinde kadınların siyasi ve ekonomik etkisini anlamak açısından önemli bir isimdir.

Onun hayatını incelerken kadınların gücünü yalnızca saray üzerinden tanımlamamak da gerekir. Tarihin içinde vakıf kuran, ticaret yapan, eğitim veren, üretime katılan ve ailesinin geçimini sağlayan çok sayıda kadın vardır.

Kösem Sultan’ın görünürlüğü, bu daha geniş tarihe merak duymamıza vesile olabilir.

Kadınların geçmişini tanımak; başarılarını, emeklerini, yetkilerini ve sorumluluklarını birlikte ele almaktır. Böyle bir yaklaşım, onları tarih anlatısının gerçek kişileri olarak görmemizi sağlar.

Ardında kalanları düşünürken

Kösem Sultan’ın adı bugün hem saray siyasetinin hem vakıf eserlerinin tarihinde karşımıza çıkıyor.

Bir yanda nüfuz mücadelesi ve trajik bir ölüm, diğer yanda şehir hayatına katılan yapılar ve uzun ömürlü hizmetler bulunuyor.

Bu mirasın tamamına bakmak gerekir.

Çünkü insanın tarihte bıraktığı iz, sahip olduğu gücün büyüklüğü kadar o gücü nasıl kullandığıyla da şekillenir. Hangi kararların alındığı, kimlerin hayatının etkilendiği ve geriye ne kaldığı önem taşır.

Kösem Sultan’ın hayatı, gücün imkânlarıyla sorumluluğunu aynı anda düşünmemizi sağlayan çarpıcı bir tarih sayfasıdır.

Onu anlamaya çalışmak, Osmanlı geçmişinin karmaşıklığını ve insan iradesinin o karmaşıklık içindeki yerini daha dikkatle görmektir.

Arzu ÜNAL