Bir şairin hassasiyeti, kayıplarla sınanmış bir insanın hüznü ve kendisinden sonra da yaşamaya devam eden bir iyilik mirası…
Arzu ÜNAL
Bir insanın ardından kalanları düşünelim.
Yaşadığı mekânlar zamanla değişebilir. Eşyaları dağılır, kendisini yakından tanıyanlar bir gün hayattan çekilir. Fakat yazdığı bir şiir okunmaya, kurduğu bir vakıf hizmet vermeye, yaptırdığı bir çeşme geçmişini anlatmaya devam edebilir.
Âdile Sultan’ın hayatı, böyle bir devamlılığın hikâyesidir.
O, Osmanlı hanedanının imkânları içinde dünyaya geldi. İyi bir eğitim aldı, edebiyatla ilgilendi, şiir yazdı. Hayatında büyük kayıplar yaşadı. Sahip olduğu kaynakların bir bölümünü ise insanların ihtiyaçlarına cevap verecek hizmetlere ayırdı.
Onu tanımak, XIX. yüzyılda yaşamış bir hanım sultanın biyografisini öğrenmenin ötesinde düşünceler uyandırır: İnsan, elindeki imkânlara nasıl bir anlam verir? Acılarıyla nasıl yaşar? Kendisinden sonra da fayda sağlayacak ne bırakabilir?
Sarayın içinde başlayan bir hayat
II. Mahmud’un kızı Âdile Sultan, 1826 yılında doğdu. Annesi Zernigâr Hanım’ı küçük yaşta kaybetti. Babasının ölümünden sonra eğitim ve yetişmesiyle ağabeyi Sultan Abdülmecid ilgilendi. Daha sonra Mehmed Ali Paşa ile evlendi.
Hanedan mensubu olmak, ona dönemin birçok kadınının erişemediği eğitim ve kültür imkânları sundu. Ancak bu imkânların nasıl değerlendirildiği de önemlidir.
Âdile Sultan’ın hayatında okumak, şiirle uğraşmak ve hayır faaliyetleri yürütmek belirgin bir yer tuttu.
Bu yönüyle onun hikâyesini yalnızca sarayın ihtişamı üzerinden anlatmak eksik kalır. Kişisel ilgilerine, düşünce dünyasına ve toplumsal hizmetlerine de bakmak gerekir.
Bir insanın kimliği, doğduğu çevrenin yanında zaman içinde yaptığı tercihlerle şekillenir.
Bir hanım sultanın kendi sesi: Şiir
Âdile Sultan, divan sahibi bir şairdi. Şiirlerinde ilahî aşk, dünyanın geçiciliği, ayrılık ve manevî hayat gibi konulara yer verdi. Kanûnî Sultan Süleyman’ın Muhibbî mahlasıyla yazdığı şiirlerin yayımlanmasına da katkı sundu.
Şairliği, onun hayatını anlamak için önemli bir kapıdır.
Tarihî belgeler bize bir insanın nerede yaşadığını, hangi eseri yaptırdığını veya hangi mülkü vakfettiğini söyleyebilir. Şiir ise o insanın duygularıyla ve düşünceleriyle karşılaşmamızı sağlar.
Âdile Sultan’ın dizelerinde, saray hayatının resmî görünümünün ardındaki insanı arayabiliriz. Hayatın geçiciliği üzerine düşünen, sevgiye anlam yükleyen ve kayıplar karşısında manevî dünyasına yönelen bir kadın görürüz.
Şiirleri, kadınların edebiyat tarihindeki varlığını hatırlamak bakımından da değerlidir. Kadınlar, hakkında şiir yazılan kişiler olmanın yanında kendi duygularını ve dünyaya bakışlarını kaleme alan sanatçılardır.
Âdile Sultan’ın kalemi, onun kendi hayatına bıraktığı tanıklıklardan biridir.
Kayıpların gölgesinde yaşayan insan
Âdile Sultan, eşi Mehmed Ali Paşa’yı ve kızı Hayriye Sultan’ı kaybetti. Bu kayıplar, hayatının sonraki dönemini derinden etkiledi.
Bir insanın acısını, yaşadığı mekânın büyüklüğü veya sahip olduğu servetle ölçemeyiz.
Kayıp, her hayatın içinde kendine özgü bir boşluk açar. Maddi imkânlar bazı güçlükleri hafifletebilir; sevilen bir insanın yokluğunu ortadan kaldıramaz.
Âdile Sultan’ı anlatırken bu insani gerçeği unutmamalıyız.
Onun hüznünü kolayca açıklamak, bütün hayır faaliyetlerini tek bir kayba bağlamak veya acısını romantik bir hikâyeye dönüştürmek doğru olmaz. Bir insanın iç dünyasını bütünüyle bilemeyiz.
Ancak yaşadığı kayıplarla birlikte şiirine, manevî hayatına ve hizmetlerine bakabiliriz. Böylece karşımıza yalnızca bir unvan değil, hayatın ağır sınavlarından geçmiş bir insan çıkar.
On dört vakıfla geleceğe uzanan hizmet
Âdile Sultan’ın 1851–1892 yılları arasında kurduğu on dört vakfın vakfiyeleri bulunmaktadır. Bu belgeler, hayır faaliyetlerinin şartlarını ve devamlılık düzenini anlamamıza imkân verir.
Vakıf kurmak, geleceğe ilişkin bir karar vermektir.
Kurucu, kendi ömrünün sınırlı olduğunu bilir. Buna rağmen bir hizmetin kendisinden sonra da sürmesini ister. Bu amaçla kaynak ayırır, kullanım şartlarını belirler ve idareye ilişkin bir düzen oluşturur.
Âdile Sultan’ın vakıflarını anlamlı kılan da bu uzun vadeli bakıştır.
Bir mektebin açılması kadar açık kalabilmesi, bir çeşmenin yapılması kadar bakımının sürdürülebilmesi, bir yardımın verilmesi kadar ihtiyaç sahiplerine düzenli ulaşabilmesi önemlidir.
İyiliğin kalıcı olması, onu sürdürecek emeğin ve kaynağın düşünülmesini gerektirir.
Vakıf belgelerindeki mali ve idari ayrıntılar, bu nedenle hayatın dışında kalan kuru kayıtlar değildir. İnsanlara ulaşacak hizmetin nasıl devam edeceğini gösterir.
Bir yardım kapısının anlamı
Âdile Sultan’ın Fındıklı’daki sarayı, kaynaklarda yetimlerin, dul kadınların ve dinî çevrelerin bir araya geldiği bir yer olarak da anılır.
Bu bilgi, onun toplumsal ilişkilerini düşünmek açısından önemlidir.
İhtiyaç içindeki bir insan için ulaşılabilir bir yardım kapısının bulunması büyük anlam taşır. Bununla birlikte yardımın nasıl yapıldığı da en az miktarı kadar önemlidir.
İnsanın mahremiyetini koruyan, onu incitmeden dinleyen, ihtiyacını anlamaya çalışan bir yaklaşım gerekir. Yardım alan kişinin hayatını başkalarının merakına açmadan destek sunabilmek, hayır anlayışının temel sorumluluklarından biridir.
Âdile Sultan’ın hizmetlerinden bugüne bakarken bu sorumluluğu da hatırlamalıyız.
İyilik, muhatabının onurunu koruduğu ölçüde insani değer kazanır.
Ölümünden sonra Anadolu’ya ulaşan miras
Âdile Sultan’ın vakıf mirasının devamlılığını gösteren dikkat çekici bir örnek, 1923 yılına aittir.
Arşiv belgesine dayanan bir araştırmada, Millî Mücadele sırasında yakılıp yıkılan bazı Anadolu köylerindeki mektep, mescit ve evlerin onarımı için Âdile Sultan Vakfı’ndan 100 bin kuruş ayrıldığı ve yardımın Hilâl-i Ahmer aracılığıyla ulaştırıldığı belirtilmektedir.
Bu kayıt üzerinde durmaya değer.
Âdile Sultan artık hayatta değildir. Fakat bıraktığı kaynak, başka bir dönemin insanlarının ihtiyacına cevap verebilmektedir.
Bir vakfın tarihî anlamı burada somutlaşır: Kurucunun ömrünü aşan bir hizmet düzeni, yıllar sonra ortaya çıkan bir yaraya katkı sunar.
Yıkılmış bir mektebin yeniden kullanılabilmesi, bir ailenin evinin onarılması, köy hayatının yeniden kurulmasına destek verilmesi…
Rakamın ardında böyle gündelik ihtiyaçlar vardır.
Geçmişte ayrılan bir kaynağın gelecekteki bir çocuğun eğitimine veya bir ailenin barınmasına dokunabilmesi, vakıf düşüncesinin güçlü taraflarından biridir.
Eğitime yapılan hayrın uzun etkisi
Eğitim için ayrılan bir imkânın etkisi, çoğu zaman ilk anda görülemez.
Bir çocuğun okulda kalabilmesi, bir gencin öğrenimine devam edebilmesi veya bir eğitim yapısının hizmetini sürdürebilmesi, yıllar içinde büyüyen sonuçlar doğurabilir.
Bu nedenle eğitim alanındaki hayır faaliyetlerini yalnızca bir bina veya bir masraf kalemi olarak görmemeliyiz.
Orada insanın yeteneğiyle buluşması, dünyayı anlaması ve kendi geleceğini kurabilmesi söz konusudur.
Âdile Sultan’ın mirasını bugünün hayatına taşımak isteyenler için bu önemli bir yoldur: Sürekliliği düşünülmüş burslar, güvenilir eğitim destekleri, kitaba ve kültüre erişimi kolaylaştıran çalışmalar…
Tarihî bir şahsiyetin adını yaşatmak, temsil ettiği hizmet anlayışına yeni karşılıklar bulabilmekle derinleşir.
Kadınların hayır ve kültür hayatındaki iradesi
Âdile Sultan’ın hayatında edebiyatla vakıf faaliyetlerinin birlikte bulunması dikkat çekicidir.
Şiir yazmak, kişinin kendi sesini kurmasıdır. Vakıf oluşturmak ise mülkiyet, gelir ve hizmet üzerinde karar vermeyi gerektirir.
Bu iki alan, onun kültürel ve toplumsal iradesini farklı biçimlerde görünür kılar.
Kadınların tarihini anlatırken böylesi örnekleri tanımak önemlidir. Onların ne okuduğunu, ne yazdığını, hangi kaynakları nasıl kullandığını ve topluma hangi hizmetleri bıraktığını öğrenmeliyiz.
Aynı zamanda Âdile Sultan’ın sahip olduğu ayrıcalıklı imkânları da hesaba katmalıyız. Onu örnek almak, herkesin aynı kaynaklara sahip olmasını beklemek anlamına gelmez.
Bugünün sorusu, her insanın kendi imkânıyla ne yapabileceğidir.
Bir kitap paylaşmak, bilgi aktarmak, bir öğrencinin yolunu kolaylaştırmak veya düzenli bir gönüllü emek vermek de bu soruya anlamlı cevaplar olabilir.
Bir ömrün ardından kalan sorumluluk
Âdile Sultan, 12 Şubat 1899’da İstanbul’da hayatını kaybetti. Geride şiirlerini, vakıflarını ve hizmetleriyle bağlantılı bir hatırayı bıraktı.
Bu mirası korumak, sonraki kuşakların sorumluluğudur.
Vakıf eserlerinin bakımını yapmak, belgeleri araştırmak, şiirlerini doğru biçimde yayımlamak ve hayatını güvenilir kaynaklarla anlatmak bu sorumluluğun parçalarıdır.
Onu yalnızca güzel sıfatlarla anmak yetmez. Hangi hizmetleri hangi şartlarla sürdürmek istediğini öğrenmek, bıraktığı eserlere özen göstermek gerekir.
Vefa, bilgiyle ve emekle güçlenir.
Servetin insana değdiği yerde
Âdile Sultan’ın hayatından bugüne uzanan en önemli sorulardan biri şudur:
Sahip olduklarımız, bizim dışımızdaki insanların hayatında neye dönüşüyor?
Para, mülk, bilgi, zaman veya tecrübe… Her biri, doğru kullanıldığında bir ihtiyaca cevap verebilir. Bunun için ihtiyacı dikkatle görmek, kaynağı özenle yönetmek ve yapılan işin devamını takip etmek gerekir.
Âdile Sultan’ın kalemi bize duyguların ve düşüncelerin miras kalabildiğini; vakıfları ise hizmetin bir insanın ömründen daha uzun sürebildiğini hatırlatır.
Onu anmanın anlamı, geçmişteki bir iyiliğe hayranlık duymanın yanında bugün hangi iyiliğin sorumluluğunu üstlenebileceğimizi düşünmektir.
Kendisini ve insanlara fayda sağlayacak eserler bırakan bütün hayırseverlerimizi rahmet, minnet ve saygıyla anıyorum.
