Cehalet, seyircilik ve ahlâksızlığın meşrulaştırılması

Arzu ÜNAL

Bir toplum, yanlış yapan insanların varlığı yüzünden bütünüyle çökmez. Her toplumda yalan söyleyen, yetkisini kötüye kullanan, başkasının hakkına el uzatan insanlar bulunabilir. Asıl tehlike, yanlışların bilinmesine rağmen sorgulanmaması; görülmesine rağmen karşı çıkılmaması ve yapanın kimliğine göre değerlendirilmesidir.

Çürüme, bir haksızlığın ardından yükselen şu cümlede kendisine yer bulur:

“Doğru değil ama bizimkiler yaptı.”

Bu cümlede adalet geri çekilir, aidiyet öne çıkar. İlkenin yerini hesap, vicdanın yerini menfaat alır. Ardından toplum, doğrular üzerinde anlaşabilen insanların ortak hayatı olmaktan uzaklaşır; herkesin kendi çevresini koruduğu, başkasının acısını ise uzaktan seyrettiği bir alana dönüşür.

Bu yüzden bir toplumun ahlâkını anlamak için yalnızca suç işleyenlere bakmak yetmez. Haksızlık karşısında kurumların ne yaptığına, insanların nasıl davrandığına, itiraz edenlerin nasıl karşılandığına da bakmak gerekir.

Kim susuyor? Kim korkuyor? Kim çıkarını koruyor? Kim gerçeği öğrenmek istemiyor?

Ve en önemlisi: Kim, başkasında mahkûm ettiği davranışı kendi çevresinde mazur görüyor?

CEHALETİN EN RAHAT KOLTUĞU: BİLİYORMUŞ GİBİ YAPMAK

Cehaleti yalnızca okula gitmemekle, kitap okumamakla veya diploma sahibi olmamakla açıklamak kolaydır. Fakat mesele bundan daha derindir.

İnsan çok şey bilip kendi önyargılarını tanımayabilir. Başkalarının hatalarını ince ayrıntılarıyla anlatırken kendi çıkarları söz konusu olduğunda düşünmeyi bırakabilir. Bilgisini hakikati bulmak için kullanabileceği gibi, yanlışlarını savunmak için de kullanabilir.

Bu nedenle bilgi, insanı kendiliğinden ahlâklı yapmaz. Bilginin hangi amaçla kullanıldığı da önemlidir.

Bir toplantıyı düşünelim. Ortaya bir karar konulur. Birçok kişi kararın yanlış olduğunu sezer. Fakat hiç kimse ilk itiraz eden olmak istemez. Herkes diğerlerinin onayladığını düşünür. Sonunda insanların kendi içlerinde kuşku duyduğu bir karar, ortak irade görüntüsüyle kabul edilir.

Çoğulcu cehaletin tehlikesi burada ortaya çıkar: İnsanlar başkalarının kanaatlerini yanlış okur, sonra da bu yanlış algıya uyum sağlar.

Sessizlik onay sanılır. Tereddüt gizlenir. Sorular sorulmaz.

Böyle ortamlarda en fazla konuşan kişi, en fazla bilen kişi gibi görünmeye başlar. Kendinden emin olmak, haklı olmakla karıştırılır. Düşünerek konuşanlar zayıf; hiç kuşku duymayanlar güçlü kabul edilir.

Oysa sağlıklı bir toplumda “Bilmiyorum”, “Anlamadım” ve “Bunun gerekçesi nedir?” cümleleri saygınlığın kaybı sayılmaz. Bunlar ortak aklın çalıştığını gösterir.

Soru sormaktan utanılan yerde yanlışlar rahat eder.

DİJİTAL KALABALIKLAR İÇİNDE YALNIZLAŞAN AKIL

Bugün bu sorun, dijital ortamda yeni bir görünüm kazanıyor.

İnsan, karşısına çıkan benzer görüşleri toplumun tamamının düşüncesi sanabiliyor. Sürekli tekrarlanan bir iddia, delili güçlü olduğu için değil, tanıdık geldiği için inandırıcı bulunabiliyor.

Kendi kanaatimizi destekleyen bir habere hemen inanırken bizi rahatsız eden bir bilgiden olağanüstü güçlü kanıtlar isteyebiliyoruz. Böylece doğrulama ölçümüz, haberin içeriğine göre değişiyor.

Bu, yalnızca yanlış bilgi meselesi değildir. Aynı zamanda düşünsel dürüstlük meselesidir.

Bir iddiayı paylaşmadan önce kaynağını araştırıyor muyuz? Yanlış olduğunu öğrendiğimiz bir bilgiyi düzeltiyor muyuz? Bir insana yöneltilen suçlama hoşumuza gittiği için onu gerçek kabul ediyor muyuz?

Hakikate bağlılık, yalnızca başkalarının yalanını yakalamakla gösterilmez. Kendi paylaştığımız yanlışın sorumluluğunu almakla da gösterilir.

Kur’an’ın İsrâ suresinde insanı bilgisi olmayan şeyin ardına düşmemeye çağırması, bu bakımdan güçlü bir ahlâki ölçü sunar. Duymak, görmek ve düşünmek sorumluluk doğurur.

Her duyduğumuzu yaymak, her gördüğümüzü bağlamından koparmak ve her kanaatimizi kesin bilgi gibi sunmak bu sorumlulukla bağdaşmaz.

SEYİRCİLİK: KÖTÜLÜĞE ALIŞMANIN SESSİZ YOLU

Bir haksızlık ilk duyulduğunda insanın içini sızlatır. Tekrarlandığında öfkelendirir. Sürekli karşılaşıldığında ise bir noktadan sonra şu cümle duyulur:

“Bunlar zaten hep oluyor.”

İşte bu cümle üzerinde durmak gerekir.

Çünkü bir yanlışın sık yaşanması, onu kabul edilebilir hâle getirmez. Fakat tekrar, insanın duyarlılığını aşındırabilir. Bir süre sonra mağdurun acısı geri planda kalır; olay, gündemin tüketilecek bir parçasına dönüşür.

Konuşulur, tartışılır, unutulur.

Ardından yeni bir olay gelir.

Burada yalnızca bireysel duyarsızlıktan söz etmek yetersizdir. İnsanlar bazen korktukları, yalnız kalacaklarını düşündükleri veya başvuracakları kurumlara güvenmedikleri için susarlar. Geçimini kaybetme endişesi taşıyan bir insanla, haksızlıktan çıkar sağlayan bir insanın sessizliği aynı şekilde değerlendirilemez.

Ancak bu ayrım, sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Tam tersine, toplumsal görevi daha açık hâle getirir:

İtiraz eden insanı yalnız bırakmamak, hakkını arayan kişiyi korumak ve güvenilir başvuru yolları oluşturmak gerekir.

Cesareti yalnızca bireylerden bekleyen, onları koruyacak kurumları kurmayan bir düzen, sessizliği yeniden üretir.

“BANA DOKUNMUYOR” DİYENİN GELECEĞİ DE GÜVENDE DEĞİLDİR

Bir başkasının hakkı çiğnendiğinde bunu kendimizden uzak bir mesele gibi görebiliriz. İşini kaybeden tanıdığımız değildir. İtibarı zedelenen bizim ailemizden değildir. Haksızlığa uğrayan bizim çevremizden değildir.

Fakat hak ihlallerinin sıradanlaşması, herkesin yaşadığı zemini zayıflatır.

Bugün bir başkasının hakkını korumayan usul, yarın bizim hakkımızı da korumayabilir. Bugün yakınlık ilişkisiyle verilen bir görev, yarın çocuğumuzun emeğini değersizleştirebilir. Bugün hoşumuza gittiği için alkışladığımız keyfîlik, yarın bize yöneldiğinde itiraz edecek dayanak bulamayabiliriz.

Bu nedenle adalet, yalnızca mağdur olduğumuzda hatırlanacak bir talep değildir. Ortak hayatın sürekli korunması gereken güvencesidir.

Bir toplumda insanlar birbirlerinin haklarına sahip çıktıkça güven oluşur. Herkes yalnızca kendi kapısının önünü savunduğunda ise kimsenin kapısı yeterince sağlam kalmaz.

TARAFGİRLİK VİCDANIN YERİNE GEÇTİĞİNDE

Ahlâki çürümenin en tehlikeli aşaması, yanlışın savunulmaya başlanmasıdır.

Bu aşamada artık mesele gerçeğin bilinmemesi değildir. Gerçek bilinir; fakat ona uygun davranmak çıkarları zorlaştırır.

Bunun için mazeretler üretilir:

“Şimdi bunu konuşmanın zamanı mı?”

“Karşı taraf daha kötüsünü yapıyor.”

“Bunu açıklarsak bizim çevremiz zarar görür.”

Böylece bir haksızlığın mağduru, başkalarının hesabına feda edilir.

Oysa bir yanlışın karşılaştırılabileceği daha büyük bir yanlış bulunması, onu doğru yapmaz. Bir kişinin hizmet etmiş olması, sonradan yaptığı haksızlığı ortadan kaldırmaz. Bir kuruma duyulan bağlılık, o kurum içindeki kusurların örtülmesini gerektirmez.

Din, millet, vatan, özgürlük ve adalet gibi değerlerin adıyla konuşanların sorumluluğu da büyüktür. Çünkü bu değerlerin arkasına sığınılarak yapılan yanlışlar, yalnızca doğrudan mağdura zarar vermez; insanların o değerlere duyduğu güveni de aşındırır.

Mâide suresinin, bir topluluğa duyulan öfkenin bile insanı adaletsizliğe sürüklememesi gerektiğini bildiren çağrısı burada belirleyicidir. Nisâ suresindeki, kişinin kendisi ve yakınları aleyhine de olsa adaleti ayakta tutma sorumluluğu aynı ölçüyü tamamlar.

Adaletin gerçek sınavı, kararın kendi aleyhimize çıktığı yerde başlar.

LİYAKATSİZLİĞİN BEDELİNİ TOPLUM ÖDER

Toplumsal çürüme, ahlâki tercihlerle birlikte yönetim biçimlerinde de görünür.

Bir göreve kimin getirileceği belirlenirken yetkinlikten çok yakınlık aranıyorsa, başarıdan çok itaat ödüllendiriliyorsa, kurumun geleceği kişisel ilişkilerin insafına bırakılır.

Böyle bir yapıda çalışan insanlar zamanla şu soruya yönelir:

“İşimi nasıl daha iyi yaparım?” yerine, “Kiminle iyi geçinirsem yerimi korurum?”

Bu değişim, bir kurumun içten zayıflamasıdır.

İşini iyi yapanın emeği karşılıksız kalır. Yanlışı bildiren kişi huzursuzluk çıkaran biri gibi görülür. Sorunları gizleyenler ise uyumlu kabul edilir.

Sonuçta hatalar düzeltilmez; biriktirilir.

Liyakatsizliğin bedeli yalnızca verimsizlik değildir. Kaynak israfı, hizmet kaybı, gençlerin umutsuzluğu ve kurumlara duyulan güvensizlik de bu bedelin parçalarıdır.

Bir gencin “Ne kadar çalışırsam çalışayım, tanıdığım yoksa başaramam” demesi, bütün toplumun üzerinde düşünmesi gereken bir uyarıdır.

ELEŞTİRİYİ SUSTURAN YAPI, KENDİ UYARI SİSTEMİNİ BOZAR

Eleştirinin hakaretle, sorgulamanın düşmanlıkla karıştırıldığı yerde insanlar sorunları söylemekten vazgeçer.

Fakat söylenmeyen sorunlar ortadan kalkmaz.

Bir kurumun içinde herkesin bildiği, yöneticinin ise duymak istemediği yanlışlar olabilir. Çalışanlar konuşmanın sonuç vermeyeceğini veya kendilerine zarar vereceğini düşünüyorsa yönetici zamanla yalnızca hoşuna giden bilgileri duyar.

Dışarıdan güçlü görünen yapı, içeride gerçeğe erişme yeteneğini kaybeder.

Bu yüzden eleştiriye açıklık, kişisel bir hoşgörü gösterisinin ötesinde, yönetim sorumluluğudur. İtirazın gerekçesine bakmak, kanıtı incelemek ve gerektiğinde kararı değiştirmek gerekir.

Elbette eleştiren kişinin de sorumluluğu vardır. İddia ile kanıtı ayırmak, kişilik haklarına saygı göstermek, yanıldığında düzeltmek ve öfkesini hakikatin önüne geçirmemek zorundadır.

Aynı şekilde hukuk, hem iftiraya uğrayanı hem de haklı eleştiri yapanı koruyabilmelidir. Suçlamalar usulüne uygun araştırılmalı; kesinleşmemiş iddialar hüküm gibi sunulmamalı; hukuki süreçler susturma aracına dönüştürülmemelidir.

Adalet, bu hassas ölçüyü herkese uygulayabildiği kadar güven verir.

ÇIKIŞ YOLU: VİCDANI KURALLARLA DESTEKLEMEK

Toplumsal çürümeye karşı yalnızca “İyi insanlar olalım” demek yeterli değildir. İyi niyetin yaşayabileceği bir düzen kurmak da gerekir.

Göreve geliş ölçüleri açık olmalıdır. Yetki kullananlar kararlarının gerekçesini açıklamalıdır. Kaynakların nasıl harcandığı denetlenebilmelidir. Şikâyetler kişisel ilişkilere göre değerlendirilmemelidir. Hata ortaya çıktığında üzeri örtülmek yerine düzeltilmelidir.

Bunlar devlete olduğu kadar derneklere, şirketlere, eğitim kurumlarına ve bütün toplumsal yapılara yöneltilmesi gereken sorumluluklardır.

Bir ailede çocuğun haklı sorusuna tahammül edilmiyorsa, bir okulda yalnızca ezber ödüllendiriliyorsa, bir işyerinde yöneticinin yanlışı konuşulamıyorsa, toplumun başka alanlarında özgür düşüncenin kendiliğinden gelişmesi beklenemez.

Ahlâki eğitim de burada başlar. Çocuklarımıza dürüstlüğü anlatırken kendi küçük yalanlarımıza mazeret üretmemeliyiz. Emeğe saygıyı öğretirken yakınlarımız için ayrıcalık aramamalıyız. Adaleti överken bize yarayan haksızlığı kabul etmemeliyiz.

Yeni kuşaklar, söylediklerimizle yaptıklarımız arasındaki mesafeyi görür.

İNSAN KENDİ MAZERETLERİNİ DE SORGULAMALI

Bütün bunları anlatırken en kolay yol, çürümeyi hep dışarıda aramaktır.

Kötü yöneticilerde, çıkarcı insanlarda, duyarsız kalabalıklarda…

Oysa hepimizin kendisine yöneltmesi gereken sorular vardır:

Yanlış olduğunu bildiğimiz bir haberi, işimize geldiği için paylaştık mı? Bir yakınımızın hak etmediği ayrıcalığa sevindik mi? Başkasına uygulandığında savunduğumuz bir kural bize uygulanınca öfkelendik mi? Eleştiriyi dinlemek yerine eleştireni değersizleştirmeye çalıştık mı?

Bu sorular insanı küçültmez. Dürüstçe cevaplandığında ahlâki gelişimin kapısını açar.

Çünkü insanın karakteri, kendisini haklı çıkaracak mazeretler bulabilmesiyle güçlenmez. Yanlışını kabul edip bedelini üstlenebilmesiyle güçlenir.

YARIN HANGİ DAVRANIŞIMIZI SAVUNABİLECEĞİZ?

Bir toplumun geleceği, yalnızca büyük kararlarla şekillenmez. Her gün tekrarlanan küçük tercihler de o geleceği kurar.

Doğrulanmadan paylaşılan bir haber, görmezden gelinen bir usulsüzlük, hak etmeyene açılan bir kapı, susturulan bir itiraz…

Bunların her biri ortak hayatın güveninden bir parça eksiltir.

Buna karşılık hatasını düzelten bir yönetici, haksız ayrıcalığı reddeden bir vatandaş, öğrencisinin sorusuna değer veren bir öğretmen ve kendi çevresinin yanlışına itiraz eden bir insan başka bir geleceğin imkânını büyütür.

Çürümenin karşısında durmak için kusursuz olmak gerekmiyor. Dürüst olmak, öğrenmeye açık kalmak ve aynı ölçüyü kendimize de uygulamak gerekiyor.

Bugün savunduğumuz davranışın yarın çocuklarımıza uygulanmasına razı mıyız?

Razı değilsek, başkasına yapılırken de susmamalıyız.

Bir toplumun vicdanı, insanın kendi hakkı kadar tanımadığı bir insanın hakkını da korumaya değer bulduğu yerde yeniden güçlenir.