Türk operasının öncü yıldızı, kendi hayatının cesur sanatçısı

Arzu ÜNAL

Bir kadın kendi sesini bulduğunda, ardından gelen kadınların hayatında da yeni bir ihtimal doğar.

Bazı sesler, duyulduğu salonun duvarları arasında kalmaz. Zamanın içinden geçer; bir ülkenin hafızasına, bir çocuğun hayaline, henüz kendisine güvenmeyi öğrenememiş bir genç kızın yüreğine ulaşır.

Semiha Berksoy’un sesi böyle bir sesti.

Onun hayatını yalnızca opera tarihindeki başarılarıyla anlatmak eksik kalır. Çünkü o, sahnede şarkı söyleyen bir sanatçı olduğu kadar, kendi varlığını sanatla kuran bir kadındı. Tiyatroda bedenini ve sözünü, operada nefesini, resimde renklerini kullanarak aynı arayışı sürdürdü: İçindeki dünyayı görünür kılmak.

Bir ömre farklı sanat dalları sığdırdı. Fakat bu çeşitliliğin merkezinde tutarlı bir irade vardı. Hayatı boyunca öğrenmeye, üretmeye ve kendisini ifade etmeye devam etti.

Onun hikâyesi bugün hâlâ anlam taşıyorsa, bunun nedeni yalnızca geçmişte başardıkları değildir. Kendi yeteneğinden kuşku duyan, çevresinin beklentileriyle hayalleri arasında sıkışan insanlara hâlâ söyleyecek bir sözü vardır.

ÇENGELKÖY’DE BİR ÇOCUK: SANATLA TANIŞMAK, KAYIPLA BÜYÜMEK

1910 yılında İstanbul’un Çengelköy semtinde doğan Semiha Berksoy, sanatın gündelik hayatın içinde bulunduğu bir ailede büyüdü. Annesi Fatma Saime Hanım resim ve heykelle ilgileniyor, babası Ziya Cenap Bey şiir yazıyordu. Ancak bu çocukluk, erken bir kayıpla gölgelendi. Henüz sekiz yaşındayken annesini İspanyol gribi salgınında yitirdi.

Bir çocuğun annesini kaybetmesi, dünyanın güvenilirliğine ilişkin ilk duygusunu sarsabilir. Berksoy’un ilerleyen yıllarda annesini resimlerinde tekrar tekrar ele almasını, bu kaybın sanatındaki uzun yankısı olarak okumak mümkündür.

Onun eserlerinde hatırlamak, geçmişte kalan bir yüzü yeniden çizmekten daha geniş bir anlam kazanır. Sevilen kişiye bir yer açmak, yokluğun karşısına bir görüntü koymak, hafızayı canlı tutmak…

Sanatın insan hayatındaki en derin işlevlerinden biri de burada belirir: Geri getiremediğimiz şeylerle yeni bir ilişki kurabilmek.

Berksoy’un çocukluğundan taşıdığı acılar, sanatını açıklayan tek anahtar değildir. Yine de annesine bağlılığının, eserlerindeki duygusal dünyanın önemli damarlarından birini oluşturduğu görülür.

YETENEK BİR BAŞLANGIÇTIR; ONU TAŞIYAN EMEKTİR

Semiha Berksoy’un güçlü sesi, sanat yolculuğunun önemli bir imkânıydı. Fakat yetenek tek başına bir sanat hayatı kurmaz. Eğitim, disiplin, tekrar ve eleştiriye açık olma iradesi gerekir.

1928’de İstanbul Konservatuvarında şan çalışmalarına başladı. Nimet Vahid Hanım’dan ders aldı. 1929’da Cemal Reşit Rey eşliğinde ilk halk konserini verdi; aynı dönemde Güzel Sanatlar Akademisinde Namık İsmail’in atölyesine kabul edildi. Ardından Darülbedayi Tiyatro Okulunda eğitim gördü.

Bu eğitim çizgisi, onun çok yönlülüğünün rastlantı olmadığını gösterir. Sesini geliştirirken görmeyi, resim yaparken duyguyu biçimlendirmeyi, tiyatro çalışırken bir karakterin iç dünyasını anlamayı öğrendi.

Bir opera sanatçısının yalnızca güzel söylemesi yetmez. Sahnedeki kişinin korkusunu, özlemini, kararlılığını seyirciye ulaştırması gerekir. Berksoy’un farklı disiplinlerde edindiği deneyim, bu ifade gücünü besleyen bir birikim olarak düşünülebilir.

Bugünün gençlerine uzanan ders de budur: Bir alanda derinleşmek, başka alanlara kapanmayı gerektirmez. İyi bir müzisyen edebiyattan, iyi bir ressam tiyatrodan, iyi bir oyuncu müzikten beslenebilir.

Merak, doğru bir disiplinle birleştiğinde yeteneğin ufkunu genişletir.

KADININ SAHNEDE KENDİ VARLIĞINI KURMASI

Berksoy, 1931’de Muhsin Ertuğrul’un yönettiği, Türk sinemasının ilk sesli filmi olarak anılan İstanbul Sokaklarında’da rol aldı. Tiyatro ve operetlerdeki çalışmaları da sahne deneyimini geliştirdi.

Bu yıllardaki yolculuğunu değerlendirirken kadın sanatçıların önündeki toplumsal eşikleri de düşünmek gerekir. Sahneye çıkmak, bir meslek edinmenin yanında kamusal alanda görünür olmak, kendi emeğiyle tanınmak ve hayatı üzerinde söz sahibi olmak anlamına geliyordu.

Berksoy’un öncülüğü, bu görünürlüğü güçlü bir mesleki birikimle taşımasındadır.

Ancak onu yüceltirken kendisinden önceki kadınların emeğini silmemek de gerekir. Kendisinin şan eğitimi aldığı Nimet Vahid Hanım gibi isimler, kadınların müzik tarihindeki varlığının Berksoy’dan önce de uzandığını hatırlatır.

Öncülük, tek başına başlayan bir yürüyüş değildir. Önceki kuşakların açtığı yoldan ilerlemek, o yolu genişletmek ve ardından gelenlere daha fazla imkân bırakmaktır.

ÖZSOY: CUMHURİYET’İN KÜLTÜR İRADESİ SAHNEDE

19 Haziran 1934’te sahnelenen Özsoy, Berksoy’un hayatının ve Cumhuriyet’in opera tarihinin önemli dönüm noktalarından biri oldu. Atatürk’ün isteğiyle hazırlanan, librettosunu Münir Hayri Egeli’nin yazdığı, müziğini Ahmed Adnan Saygun’un bestelediği eserde Ayşim rolünü üstlendi.

Bu temsili yalnızca bir sanat etkinliği olarak değerlendirmek, dönemin kültür iradesini daraltır. Cumhuriyet, eğitimden hukuka uzanan dönüşümünün yanında, sanat alanında da kendi kurumlarını ve üretimini geliştirmek istiyordu.

Opera gibi müzik, edebiyat, oyunculuk ve sahne tasarımını bir araya getiren bir sanatın gelişmesi; yetişmiş insan, düzenli eğitim ve kurumsal süreklilik gerektiriyordu.

Berksoy’un bu sahnedeki varlığı, kadınların yeni kültür hayatındaki yerini somutlaştırıyordu. Kadın, eseri yorumlayan, uzmanlığıyla sorumluluk üstlenen ve sanatın niteliğine katkıda bulunan bir meslek insanıydı.

Buradan bugüne taşınabilecek temel düşünce açıktır: Kültürel gelişme, yeteneklerin fark edilmesiyle başlar; onların yetişebileceği kurumların kurulmasıyla kalıcı hâle gelir.

BERLİN: BİR SESİN DÜNYAYA AÇILMASI

Berksoy, devlet bursuyla 1936–1939 yılları arasında Berlin’de opera eğitimi aldı. 1939’da Richard Strauss’un 75. doğum yılı etkinlikleri kapsamında Ariadne auf Naxos operasında Ariadne rolünü seslendirdi.

İstanbul’dan Berlin’e uzanan bu yolculuk, kişisel cesaret kadar eğitime verilen desteğin de sonucuydu.

Bir yeteneğe burs vermek, yalnızca bir kişinin öğrenim giderlerini karşılamak değildir. O kişinin gelecekte üreteceği eserlerin, yetiştireceği öğrencilerin ve ülkesine taşıyacağı birikimin önünü açmaktır.

Berksoy’un başarısında bu ilişkinin izini görürüz: Bireysel emek ile kamusal destek birbirini tamamlar.

Avrupa’daki sahne deneyimini, başka bir kültürden onay alma arayışına indirgemek de doğru olmaz. Buradaki asıl değer, bir sanatçının farklı bir dilin ve sahne geleneğinin içinde mesleğini icra edebilmesi, kendi birikimini uluslararası bir sanat ortamında sınayabilmesidir.

Kültürel özgüven, dünyayla böyle bir temas içinde gelişir.

ÜLKEYE DÖNMEK, BİRİKİMİ ORTAK HAYATA TAŞIMAK

İkinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle Berksoy’un Berlin dönemi sona erdi. Türkiye’ye döndükten sonra Carl Ebert’in yürüttüğü opera çalışmalarına katıldı; Türkiye’de opera sanatının gelişmesine katkıda bulundu.

Uluslararası deneyimin ülke içindeki sanat hayatına aktarılması, kültürel gelişmenin önemli halkalarından biridir. Dışarıda öğrenilen teknik, disiplin ve çalışma anlayışı, burada yeni bir üretimin parçasına dönüşebilir.

Fakat bu aktarım kendiliğinden gerçekleşmez. Sanatçının çalışabileceği sahnelere, birlikte üretebileceği kadrolara ve sürekliliği olan kurumlara ihtiyaç vardır.

Berksoy’un hayatı bu nedenle bireysel bir başarı öyküsünün yanında bir kurumlaşma hikâyesi olarak da okunmalıdır.

Bir ülkenin kültür tarihi, güçlü kişiliklerle onları taşıyabilen kurumların birlikte oluşturduğu bir birikimdir.

TUVALDE BAŞKA BİR SAHNE

Berksoy’un resimleri, opera sanatçılığının yanında kalmış bir uğraş olarak değerlendirilemez. Resim, onun hayatı boyunca sürdürdüğü bağımsız ve güçlü bir ifade alanıydı.

1969’da Berlin’de açtığı kişisel sergi, görsel sanatlar alanındaki yolculuğunun önemli duraklarından biri oldu. Eserlerinde annesine bağlılığı, sahne rolleri, yakınlıkları ve hayatına yön veren olaylar belirgin temalar hâlinde yer aldı.

Bu resimlere, bir insanın kendi hayatına ilişkin tuttuğu görsel kayıtlar olarak yaklaşabiliriz. Ancak bunlar yaşananları olduğu gibi aktarmaya çalışan belgeler değildir. Hatıralar, duygular ve sahne deneyimi aynı yüzeyde yeniden biçimlenir.

Berksoy’un resim anlayışındaki güç, duyguyu gizlemeye çalışmamasında aranabilir. Yüzler, renkler ve figürler izleyiciyi mesafeli bir bakışa davet etmekten çok, yoğun bir iç dünyanın karşısına çıkarır.

Operada başka karakterlere hayat veren sanatçı, tuvalde kendi hafızasının kişilerini ve görüntülerini görünür kılar.

Böylece sanat dalları arasındaki geçiş, bir dağılma olmaktan çıkar; aynı hayatı farklı araçlarla anlatmanın yoluna dönüşür.

NÂZIM HİKMET’LE MEKTUPLAŞMALAR: SANATIN İNSANİ HAFIZASI

Tiyatro çalışmaları sırasında tanıştığı Nâzım Hikmet’le uzun yıllar mektuplaşan Berksoy’un bu yazışmaları, daha sonra Nâzım Hikmet ve Tosca’sı Semiha Berksoy adıyla yayımlandı.

Sanatçıların mektupları, eserlerin arkasındaki insanı tanımamıza yardım eder. Kamuoyunun çoğu zaman başarılarıyla gördüğü kişilerin tereddütleri, umutları, çalışma heyecanları ve birbirlerine duydukları ilgi bu belgelerde görünür olur.

Bu nedenle mektupları yalnızca özel hayat merakıyla okumak eksik kalır. Onlar aynı zamanda bir dönemin sanat çevresini, düşünce alışverişini ve insani ilişkilerini taşıyan kültür belgeleridir.

Bir sanatçının mirası, sahnede bıraktığı iz kadar korunabilmiş kâğıtlarda da yaşar.

ÖDÜLLERİN ÖTESİNDE BİR ÖMÜR

Berksoy, 1984’te Türk kadınına seçme ve seçilme hakkı tanınmasının ellinci yılı dolayısıyla TBMM Başkanlığının verdiği Atatürk Ödülü’yle onurlandırıldı; 1998’de Devlet Sanatçısı unvanını aldı.

Ödüller, bir emeğin toplum tarafından tanınması açısından değerlidir. Yine de bir sanatçının hayatını ödül listesiyle ölçmek mümkün değildir.

O listelerde yıllar süren provaların, ses çalışmasının, yarım kalan denemelerin ve yeniden başlama kararlılığının tam karşılığı bulunmaz. Seyirci sahnedeki birkaç saati görür; sanatçı o birkaç saatin arkasında yıllar taşır.

Berksoy’un ileri yaşlarına kadar üretimini sürdürmesi, sanatla kurduğu ilişkinin derinliğini gösterir. Onun hayatında sanat, belirli bir dönemde yapılan bir meslek olmanın ötesinde, dünyayla ilişki kurmanın sürekli bir biçimine dönüşmüştür.

BERLİN’DE YENİDEN: BİR MİRASIN GENİŞLEYEN ANLAMI

2004 yılında hayatını kaybeden Berksoy’un eserleri, sonraki yıllarda yeni izleyicilerle buluşmayı sürdürdü. Berlin’deki Hamburger Bahnhof’ta 6 Aralık 2024–11 Mayıs 2025 tarihleri arasında düzenlenen Singing in Full Colour sergisi, resimlerini ses kayıtları, filmler ve arşiv belgeleriyle birlikte ele aldı.

Bu tür sergilerin değeri, geçmişte yaşamış bir sanatçıyı yeniden gündeme getirmelerinden ibaret değildir. Sanatçıya ilişkin yerleşmiş bakışları da genişletirler.

Berksoy’u yalnızca opera tarihindeki öncülüğüyle tanıyan biri, resimleri karşısında başka bir ifade dünyası keşfedebilir. Onu ressam olarak tanıyan bir izleyici ise ses kayıtlarında aynı duygusal yoğunluğun farklı bir biçimini duyabilir.

Bir sanatçının mirası, yeni kuşakların sorularıyla karşılaştıkça yeni anlamlar kazanır.

BUGÜNÜN SORUMLULUĞU: YETENEĞE YOL AÇMAK

Semiha Berksoy’u anmanın bugüne ilişkin bir karşılığı olmalıdır.

Küçük bir yerleşimde yaşayan, müziğe ilgi duyan bir kız çocuğunun öğretmene ulaşabilmesi; resim yapmak isteyen bir gencin malzeme bulabilmesi; tiyatroya yönelen bir öğrencinin ailesinden ve okulundan destek görebilmesi…

Kültür politikalarının insana dokunduğu yer burasıdır.

Sanata erişim, ailelerin ekonomik imkânlarına ve yaşadıkları şehrin olanaklarına bütünüyle bağlı kalmamalıdır. Nitelikli sanat eğitimi, burslar, yerel kültür kurumları ve erişilebilir sahneler, henüz adı bilinmeyen yeteneklerin gelişmesini sağlar.

Kadın sanatçıların hayatlarını anlatırken onları erişilemez kahramanlara dönüştürmekten de kaçınmalıyız. Gençlerin bu hikâyelerde görmesi gereken, kendilerinin de öğrenebileceği, çalışabileceği ve üretebileceğidir.

Berksoy’un mirasını yaşatmak, eserlerini korumakla birlikte, yeni sanatçıların yetişebileceği koşullara emek vermeyi gerektirir.

KENDİ SESİNİ BULMA CESARETİ

Semiha Berksoy’un hayatında kayıp da vardı, öğrenme tutkusu da; sahnenin disiplini de vardı, resmin daha kişisel dünyası da.

Onu kalıcı kılan, bu deneyimlerin içinden kendisine ait bir ifade kurabilmesiydi.

Başkalarının hayatları için hazırlanmış ölçülere bütünüyle sığmaya çalışmadı. Yeteneğini eğitimle geliştirdi, farklı sanat dalları arasında bağlar kurdu ve uzun bir ömrü üretimle doldurdu.

Bugün onun hikâyesinden genç bir kadına ulaşabilecek en değerli düşünce şudur: İçindeki isteği ciddiye al. Onu öğrenerek, çalışarak ve sabırla geliştir. Hayatına ilişkin söz söyleme hakkını kullan.

Bir toplumun ilerlemesi, böyle insanların çoğalmasıyla mümkündür. Kendi sesini bulan, emeğine güvenen ve ürettiğiyle ortak hayata katkıda bulunan insanların…

Semiha Berksoy’un sesi, bugün eserleriyle buluşan her yeni insanda başka bir karşılık buluyor. Bir zamanlar sahnede başlayan yankı, şimdi hayal kurmaya cesaret eden gençlerin hayatına uzanıyor.