Bir kadın, iki çocuk ve bir bilim hayali… Hiçbir engel onu yolundan döndüremedi
Tarihin bazı kahramanları savaş meydanlarında değil, laboratuvarlarda mücadele eder. Onların silahı bilgi, kalkanı sabır, zaferi ise insanlığa kazandırdıklarıdır.
Remziye Hisar, böyle bir kadındı.
O, kadınların bilim dünyasında kendilerine yer açmaya çalıştığı yıllarda, kimya alanında eğitim almak için büyük mücadeleler verdi. Balkanlar’dan İstanbul’a, İstanbul’dan Bakü’ye, oradan Paris’e uzanan hayatında savaşlara, göçlere, ayrılıklara ve ekonomik sıkıntılara tanıklık etti.
Ancak hiçbir zorluk onu bilimden uzaklaştıramadı.
Bir kadın olarak yalnızca kendi eğitimini tamamlamakla kalmadı; akademisyen oldu, profesörlüğe yükseldi, gençlerin yetişmesine katkı sağladı ve Türk bilim tarihine adını yazdırdı.
Onun hikâyesi, bir kadının hayallerinin ne kadar güçlü olabileceğinin en güzel örneklerinden biridir.
ÜSKÜP’TEN İSTANBUL’A UZANAN BİR ÇOCUKLUK
Remziye Hisar, 1902 yılında Üsküp’te dünyaya geldi.
Babası Salih Hulusi Bey, annesi Hatice Refia Hanım’dı.
Henüz çocuk yaşlardayken Balkan Savaşları’nın getirdiği büyük değişimlerin ve göçlerin etkisini yaşadı. Ailesiyle birlikte İstanbul’a yerleşti.
Bu göç, onun hayatındaki ilk büyük değişimdi.
Yeni bir şehir, yeni bir çevre ve yeniden kurulması gereken bir hayat…
Ancak Remziye’nin en büyük gücü eğitim sevgisiydi.
İstanbul’da çeşitli okullarda eğitim gördükten sonra Çapa Darülmuallimatına, yani Kız Öğretmen Okuluna girdi.
1919 yılında okulunu birincilikle tamamladı.
Henüz genç yaşında elde ettiği bu başarı, onun ileride nasıl bir bilim insanı olacağının ilk işaretlerinden biriydi.
BİR KADININ EĞİTİM MÜCADELESİ
Remziye Hisar’ın yaşadığı dönem, kadınların yükseköğrenime erişim konusunda önemli engellerle karşılaştığı yıllardı.
Kadınların üniversite eğitimi alması yeni yeni yaygınlaşıyordu. Bilim alanında uzmanlaşmak, hele ki yurt dışında eğitim görmek, çok daha büyük bir kararlılık gerektiriyordu.
Remziye, öğretmenlik eğitimi aldıktan sonra Darülfünun’un kimya bölümünde öğrenim görmeye başladı.
Fen bilimlerine ilgisi büyüktü.
Onun bilim dünyasına yönelmesinin arkasında yalnızca kişisel merakı yoktu. Türk kadınlarının ve Türk bilim insanlarının uluslararası alanda söz sahibi olmasını istiyordu.
Fen bilimlerinde Türk isimlerinin daha fazla yer alması gerektiğine inanıyordu.
Bu düşünce, hayatı boyunca onu çalışmaya ve kendisini geliştirmeye yönlendirdi.
BAKÜ’DE ÖĞRETMENLİK: GENÇ BİR KADININ İLK MÜCADELESİ
1919 yılında öğretmenlik yapmak amacıyla Bakü’ye gitti.
Burada eğitim alanında görev üstlenmek istiyordu. Ancak Azerbaycan’da yaşanan siyasi gelişmeler ve 1920 yılındaki Sovyet işgali, planlarını etkiledi.
Bu dönemde hayatının önemli isimlerinden biriyle tanıştı: Doktor Reşit Süreyya Bey.
Evlendikten sonra yaşamı yeni bir döneme girdi.
1921 yılında Adana Kız Muallim Mektebi’nde müdürlük ve öğretmenlik görevine getirildi.
Genç yaşına rağmen okul yönetiminde sorumluluk üstlendi.
Eğitim alanındaki çalışmalarıyla dikkat çekti.
Mustafa Kemal Atatürk’ün Adana’daki okul ziyaretinde de eğitim ve öğretim üzerine görüşlerini ifade etme fırsatı buldu.
Onun için eğitim, bir toplumun geleceğini belirleyen en önemli güçlerden biriydi.
PARİS HAYALİ: BİLİMİN MERKEZİNE UZANAN YOL
Remziye Hisar’ın en büyük hayallerinden biri, Avrupa’da bilim eğitimi almaktı.
Eşinin Paris’e gitmesiyle birlikte 1924 yılında Fransa’ya geçti.
Burada Sorbonne Üniversitesinin Fen Fakültesinde kimya öğrenimine yöneldi.
Ancak Paris’teki hayat hiç kolay değildi.
Bir yandan üniversite eğitimi için gerekli matematik ve fen altyapısını tamamlamaya çalışıyor, diğer yandan aile sorumluluklarını taşıyordu.
Üstelik iki çocuk annesiydi.
Eşi Ahmed Reşid Süreyya’nın 1925 yılında İstanbul’a dönmesinin ardından Paris’teki eğitim hayatını çocuklarıyla birlikte sürdürmek zorunda kaldı.
Düşünün…
Bir tarafta üniversite dersleri, sınavlar ve bilimsel çalışmalar; diğer tarafta iki çocuğun sorumluluğu ve yabancı bir ülkede yaşam mücadelesi…
Remziye Hisar bütün bunlara rağmen eğitiminden vazgeçmedi.
1925 yılında Maarif Vekâletinden önce yarım, daha sonra tam burs almaya hak kazandı.
1925-1928 yılları arasında uygulamalı kimya, genel kimya ve biyokimya alanlarında eğitimini tamamladı.
Sorbonne’da bilim dünyasının önemli isimlerinin bulunduğu akademik çevrede yetişti. Marie Curie ve Paul Langevin gibi bilim insanlarından ders aldı. Bu eğitim, onun bilimsel gelişiminde önemli bir aşamaydı.
YARIM KALAN DOKTORA, VAZGEÇİLMEYEN HAYAL
Remziye Hisar, lisans eğitimini tamamladıktan sonra doktora yapmak istiyordu.
Ancak burs ve maddi imkânlarla ilgili sorunlar nedeniyle 1929-1930 döneminde Türkiye’ye dönmek zorunda kaldı.
Erenköy Kız Lisesi’nde kimya öğretmeni olarak görev aldı.
Fakat onun bilim yolculuğu henüz bitmemişti.
Doktora hayalinden vazgeçmedi. Yeniden Paris’e gidebilmek için girişimlerde bulundu.
Sonunda tekrar Fransa’ya dönerek çalışmalarını sürdürdü.
1933 yılında doktora tezini tamamladı.
Böylece Sorbonne Üniversitesinden doktora derecesi alan ilk Türk kadın akademisyen olarak bilim tarihimizde özel bir yer edindi.
Bu başarı, yalnızca bir diploma değildi.
Bir kadının, çocuklarıyla ve bütün sorumluluklarıyla birlikte sürdürdüğü uzun bir mücadelenin sonucuydu.
TÜRKİYE’YE DÖNÜŞ: BİLİMİ ÜLKESİNE TAŞIDI
Remziye Hisar, eğitimini tamamladıktan sonra Türkiye’ye döndü.
Artık yalnızca öğrenen değil, öğreten ve bilimsel araştırmalar yapan bir akademisyendi.
İstanbul Üniversitesi’nde kimya alanında görev aldı.
Daha sonraki yıllarda Ankara Hıfzıssıhha Enstitüsü, Eczacılık Okulu ve İstanbul Teknik Üniversitesi gibi kurumlarda çalışmalarını sürdürdü.
1947 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi Makina Fakültesi Kimya Kürsüsünde doçent olarak görev yaptı.
1959 yılında profesör oldu.
1973 yılında emekliye ayrılıncaya kadar bilim ve eğitim alanındaki çalışmalarını sürdürdü.
Özellikle kimya ve biyokimya alanındaki çalışmalarıyla tanındı.
Meyve ve sebzelerdeki C vitamini miktarları üzerine araştırmalar yaptı. Kantaron ve mahlep gibi bitkiler üzerine de incelemelerde bulundu.
Bilimsel çalışmalarının yanı sıra öğrencilerine verdiği önemle de hatırlandı.
Laboratuvar çalışmalarının ve uygulamalı eğitimin değerini biliyordu.
Çünkü bilim yalnızca kitaplardan öğrenilmez; araştırarak, deneyerek ve sorgulayarak gelişir.
BİLİMİN YANINDA ŞİİRE DE YER VEREN BİR KADIN
Remziye Hisar’ı farklı kılan özelliklerden biri de yalnızca bilimle ilgilenmemesiydi.
Onun dünyasında şiir, edebiyat ve sanat da önemli bir yer tutuyordu.
Yıllar boyunca şiirler yazdı.
1964 yılında şiirlerini Bir Kadın Sesi adlı kitapta bir araya getirdi.
Bu eser, onun bilim insanı kimliğinin arkasında duyguları, düşünceleri ve edebî yönü güçlü bir kadın olduğunu da gösteriyordu.
İnsan bazen bir laboratuvarda formüllerle konuşur, bazen de bir şiirin dizelerinde kendisini anlatır.
Remziye Hisar, bu iki dünyayı bir arada taşıyan kadınlardandı.
BİR ANNE, BİR BİLİM İNSANI VE BİR AİLE MİRASI
Remziye Hisar’ın çocukları arasında dünya çapında tanınan fizikçi Feza Gürsey ve psikiyatrist Deha Gürsey bulunuyordu.
Oğlunun bilim dünyasında elde ettiği başarılar da Türk bilim tarihinin önemli sayfalarından birini oluşturdu.
Ancak Remziye Hisar’ın değerini yalnızca yetiştirdiği çocuklarla açıklamak doğru olmaz. O, kendi başına bilimsel başarılar elde etmiş, üniversitelerde görev yapmış ve Türkiye’de kimya eğitiminin gelişmesine katkıda bulunmuş bir akademisyendi. Bir anne olarak sorumluluklarını yerine getirirken kendi mesleki kimliğini de inşa etti. Kadınların hem aile hayatında hem de bilim dünyasında var olabileceğini kendi yaşamıyla gösterdi.
ÖDÜLLERLE TAÇLANAN BİR ÖMÜR
Remziye Hisar’ın bilim dünyasına katkıları ulusal ve uluslararası alanda takdir gördü.
1955 yılında Fransa tarafından Akademi Nişanı ile onurlandırıldı.
1991 yılında TÜBİTAK Hizmet Ödülü’ne layık görüldü.
Bu ödül, uzun yıllar boyunca bilime ve eğitime yaptığı katkıların önemli bir karşılığıydı.
13 Haziran 1992 tarihinde İstanbul’da hayatını kaybetti.
Ardında bilimsel çalışmalar, yetişmesine katkı sağladığı öğrenciler, şiirleri ve kadınların bilim dünyasında var olabileceğini kanıtlayan örnek bir yaşam bıraktı.
BİLİMİN CİNSİYETİ YOKTUR, CESARETİ VARDIR
Remziye Hisar’ın hayatını anlatırken yalnızca bir kimyagerin başarılarını sıralamıyoruz. Bir kız çocuğunun eğitim hayalini, bir öğretmenin idealini, bir annenin sorumluluğunu ve bir bilim insanının bitmeyen öğrenme arzusunu anlatıyoruz. O, Üsküp’ten başlayan hayat yolculuğunda İstanbul’u, Bakü’yü ve Paris’i gördü. Savaşların, göçlerin ve toplumsal değişimlerin içinden geçti.
İki çocuk annesi olarak eğitimini sürdürdü. Maddi imkânsızlıklar nedeniyle yarım kalan doktora hayalinin peşinden yeniden gitti.
Ve sonunda başardı.
Bugün onun adını anarken genç kızlarımıza da bir mesaj vermeliyiz:
Bilim insanı olmak için önce kendinize inanmalısınız. Önünüze çıkan engellerin hayallerinizden daha büyük olduğuna karar vermemelisiniz.
Bir toplumun geleceği, kız çocuklarının eğitimine verdiği değerle şekillenir.
Remziye Hisar, Cumhuriyet’in bilim yolunda yürüyen kadınlarından biri olarak bu gerçeği hayatıyla kanıtladı.
Mihri Müşfik fırçasıyla, Füreya Koral elleriyle, Semiha Berksoy sesiyle, Remziye Hisar ise aklı ve bilimsel çalışmalarıyla tarihe iz bıraktı.
Çünkü bir ülkeyi yükselten yalnızca büyük binalar, güçlü ordular veya ekonomik başarılar değildir. O ülkenin bilim insanları, öğretmenleri, araştırmacıları ve yetiştirdiği nesiller de geleceğini belirler.
Her kadın kendi hikâyesinin kahramanıdır. Bazı kadınlar ise bilime adadıkları ömürleriyle gelecek nesillerin yolunu aydınlatır.
Arzu ÜNAL