Arzu ÜNAL
Bir imparatorluk ne zaman ölür? Son hükümdarı tahtından indirildiğinde mi, başkenti düştüğünde mi? Yoksa ordusunu besleyen vergi kaynaklarını, sınırlarını koruyan gücü ve halkına verdiği güveni kaybettiğinde mi?
Roma’nın hikâyesi bu soruya tek bir tarih vermez. Batı Roma’nın son imparatoru 476 yılında tahttan indirildi. Doğu Roma ise İstanbul’un 29 Mayıs 1453’te fethine kadar varlığını sürdürdü. Arada yaklaşık bin yıl vardır. Bu yüzden “Roma’yı kim yıktı?” sorusuna cevap verirken iki ayrı devlet yapısını ve iki ayrı çöküş biçimini görmek gerekir.
Görsellerde dile getirilen “Batı Roma’yı Hunlar, Doğu Roma’yı Osmanlı yıktı” düşüncesi güçlü bir tarihî tartışma açıyor. Ancak Batı’daki uzun çözülmeyi tek bir kavmin zaferine indirgemek, Roma’nın nasıl güç kaybettiğini anlamamızı zorlaştırır. Hunlar bu süreçte belirleyici bir baskı oluşturdu; Osmanlı ise Doğu Roma’nın başkentini fethederek imparatorluğun siyasi varlığına son verdi.
Batı Roma bir günde yıkılmadı
Batı Roma’nın sonunu anlatırken 476 yılına bakmak kolaydır. Fakat o tarihe gelindiğinde imparatorluk, geniş topraklarını merkezden yönetme ve düzenli gelir toplama kabiliyetinin önemli bölümünü zaten kaybetmişti.
Sınırların ötesinde yeni siyasi ve askerî birlikler oluşuyordu. Roma bazen bu topluluklarla savaştı, bazen onları ordusunda kullandı, bazen de kendi topraklarına yerleştirdi. Hunların Avrupa’ya gelişi bu hassas dengeyi sarstı. Hun baskısı, Gotlar dâhil çeşitli toplulukların Roma sınırlarına yönelmesinde etkili oldu. Roma’nın karşı karşıya kaldığı mesele yalnızca sınırda bir düşman ordusu değildi; sınırın iki tarafındaki güç ilişkileri değişiyordu. Tarihçi Peter Heather’ın vurguladığı gibi, dışarıdaki bu değişim Batı Roma’nın askerî ve mali düzeni üzerinde biriken ağır bir baskı yarattı.
Attila’nın gücü ve anlatının sınırı
Attila döneminde Hunlar, Roma dünyasının en güçlü askerî ve diplomatik aktörlerinden biri hâline geldi. Seferleri, talepleri ve oluşturdukları tehdit, imparatorluğun kaynaklarını zorladı. Fakat “Hunlar Batı Roma’yı doğrudan yıktı” demek, aradaki önemli olayları siler.
451 yılında Galya’da Attila’nın ordusunun karşısında Roma komutanı Aetius ile müttefikleri vardı. Batı Roma, Attila’nın ölümünden sonra da varlığını sürdürdü. Üstelik Batı’nın gelir ve askerî güç kaybında, Vandalların 439’da Kuzey Afrika’daki Kartaca’yı ele geçirmesi de ağır bir darbeydi. Hun baskısının büyüklüğünü kabul etmekle Batı Roma’nın bütün kayıplarını Hunlara bağlamak aynı şey değildir.
Buradaki stratejik ders açıktır: Bir devlet, meydan savaşını kazansa bile gelir kaynaklarını ve yönetme kapasitesini kaybedebilir. Askerî güç, onu ayakta tutan düzenle birlikte anlam taşır.
Doğu Roma neden bin yıl daha yaşadı?
Batı’daki imparatorluk düzeni sona ererken Konstantinopolis merkezli Doğu Roma yaşamaya devam etti. Başkent, idare, diplomasi ve askerî savunma sayesinde çok farklı dönemlerin krizlerini atlattı. Doğu Roma’nın uzun ömrü bize başka bir gerçeği gösterir: Aynı tarihî mirası taşıyan iki devlet yapısı, değişen şartlara aynı cevabı vermez.
Bu nedenle Batı Roma’nın çözülmesiyle Doğu Roma’nın 1453’teki sonunu aynı cümlede anlatabiliriz; fakat aynı olaymış gibi değerlendiremeyiz. Batı’da siyasi otorite uzun bir süreçte parçalandı. Doğu’da ise yüzyıllar boyunca küçülen imparatorluğun başkenti, Osmanlı kuşatmasıyla el değiştirdi.
1453: Bir başkentin fethi, bir çağın dönüşümü
Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u fethi, Doğu Roma İmparatorluğu’nun siyasi sonunu getirdi. Fakat bu olayın anlamı bir devletin bitişinden daha geniştir. İstanbul, Osmanlı yönetiminde yeni bir başkent oldu; ticaretin, ilmin, sanatın ve siyasetin merkezi olarak yaşamayı sürdürdü.
Fetihleri yalnızca surların yıkılmasıyla açıklayamayız. Bir şehri almak askerî başarıdır; onu uzun süre yaşatmak ise yönetim, imar ve kurum kurma meselesidir. 1453’ün stratejik değeri de burada yatar. Osmanlı, ele geçirdiği şehri imparatorluğunun merkezine dönüştürdü.
Tarihe hangi gözle bakmalıyız?
Tarih, milletlerin kendi geçmişinden güç alması için önemlidir. Fakat sağlam bir tarih bilinci, güçlü cümleleri dikkatle tartmayı da gerektirir. Hunların Roma üzerindeki etkisini küçültmeden, Batı Roma’nın çöküşündeki diğer etkenleri görmeliyiz. Osmanlı’nın İstanbul’u fethini anlatırken de bu başarının kuşatma sonrasında kurulan düzenle tamamlandığını hatırlamalıyız.
Roma’nın iki sonu bize tek bir ders bırakıyor: Devletlerin kaderini yalnızca savaş meydanları belirlemez. Nüfus hareketleri, vergi kaynakları, askerî teşkilat, diplomasi ve yönetim kabiliyeti de belirler. Hunlar Roma dünyasının dengesini değiştiren büyük güçlerden biriydi. Osmanlı, Doğu Roma’nın son başkentini fethederek yeni bir merkez kurdu.
Geçmişe stratejik bakmak, kimin son darbeyi vurduğunu sormakla başlar; bir devletin o darbeye neden dayanamadığını anlamakla derinleşir.
