Arzu ÜNAL
Tarih bazen tek bir kelimeyle kapımızı çalar. Sosyal medyada dolaşan bir Mari tableti paylaşımında o kelime “Turukku”. Paylaşım, yaklaşık 3.800 yıl önce yazılmış bir mektupta geçen bu adı, Türklerin Anadolu’daki 4.000 yıllık varlığının kesin kanıtı olarak sunuyor.
İnsan ister istemez heyecanlanıyor. Ben de heyecanlanıyorum. Çünkü geçmişimizi yalnızca ezberlenmiş birkaç tarihten ibaret görmüyorum. Fakat tarihe duyduğumuz ilgi, bir tabletin söylediğini dikkatle okumamızı da gerektiriyor. Bir adın belgede geçmesi başka, o adın bugünkü bir milletle aynı topluluğu gösterdiğinin kanıtlanması başkadır.
Mari mektupları ne anlatıyor?
Bugünkü Suriye’de bulunan Mari’nin saray arşivleri, MÖ 2. binyılın devletlerini, savaşlarını ve topluluklarını tanımamız için olağanüstü bir kaynaktır. Arşivde Şamşi-Adad’ın oğlu Yaşmah-Addu’ya gönderdiği mektuplar da vardır. Bu yazışmalarda hükümdarın oğlunu askerî ve idarî konularda sertçe uyardığı görülür. Turukkular da dönemin siyasi mücadelelerinde adı geçen gerçek bir topluluktur.
Demek ki paylaşımın merkezinde bütünüyle hayal ürünü bir isim yok. Asıl soru şudur: Bu belgeler neyi kanıtlıyor, neyi henüz kanıtlamıyor?
Çivi yazılı kaynaklar Turukkuların özellikle bugünkü Musul, Erbil ve Kerkük çevresindeki tarihine ışık tutuyor. Bu bilgi önemlidir; Kuzey Mezopotamya’nın eski dünyasında onların da bir yeri olduğunu gösterir. Ancak Mari’de bulunan bir mektup, tek başına Anadolu’da aynı topluluğun yaşadığını göstermez. Belgenin bulunduğu yerle belgede anılan halkın yaşadığı yer de birbirine karıştırılmamalıdır.
İsim benzerliği, soy bağına yeter mi?
“Turukku” ile “Türk” arasındaki ses benzerliği araştırılmaya değer bir sorudur. Fakat tarihçilikte bir halkın kimliğini yalnızca adına bakarak belirleyemeyiz. Bunun için diline, kişi ve yer adlarına, yaşadığı coğrafyaya, başka kaynaklardaki izlerine ve yüzyıllar boyunca kurulabilecek bağlantılara birlikte bakmak gerekir.
Bugün elimizdeki Mari belgeleri, Turukku adının eski çağda kullanıldığını gösteriyor. Turukkuların Türklerle aynı halk olduğunu veya onların doğrudan atası sayılması gerektiğini kesin biçimde ortaya koymuyor. Bu nedenle “Türklerin Anadolu’daki 4.000 yıllık varlığı kanıtlandı” cümlesi, belgenin taşıyabileceğinden daha ağır bir hükümdür.
Üstelik fotoğrafı paylaşılan tabletin hangi müze kaydına ve hangi yayımlanmış metne karşılık geldiği belirtilmeden, görselin altındaki Türkçe çeviriyi o belirli tabletin doğrulanmış çevirisi sayamayız. Böylesine büyük bir iddia için tabletin envanter numarasını ve bilimsel yayınını da görmek isteriz.
1071’i doğru anlamak
Malazgirt Savaşı’nı Anadolu tarihindeki her insan hareketinin başlangıcı gibi anlatmak da doğru bir yaklaşım değildir. 1071’in tarihimizdeki ağırlığı, Anadolu’nun siyasi ve toplumsal geleceğinde açtığı yeni dönemdedir. Daha eski çağlara ilişkin bir topluluk adı bulunduğunda ise o bulgunun kendi dönemindeki anlamı araştırılmalıdır.
Geçmişi derinleştirmek istiyorsak tarihleri birbirine eklemek yetmez; aralarındaki bağı göstermek gerekir. MÖ 1800’lerde bir kaynakta geçen ad ile yüzyıllar sonra tarih sahnesinde gördüğümüz Türk toplulukları arasında nasıl bir ilişki bulunduğu, cevabı belgelerde aranacak ciddi bir sorudur.
Stratejik bakış: Merakı araştırmaya çevirmek
Bu tartışmanın değeri, sosyal medyadaki iddiayı tekrarlamakta değil, onun açtığı soruları araştırmaktadır. Üniversitelerimiz Mari ve Šemšāra belgelerinin yeni okumalarını izlemeli; eski yer ve kişi adlarını karşılaştırmalı; bulguları kamuoyuna anlaşılır bir dille sunmalıdır. Bir tez güçlü kanıt bulursa güçlenir. Kanıt bulamazsa da tarih bilgimiz yine ilerler.
Milletlerin geçmişine saygı, her benzer adı kesin delil ilan etmekle ölçülmez. Saygı; merak etmek, kaynak okumak, gerektiğinde kuşku duymak ve yeni kanıta açık olmaktır.
Mari tabletleri bize eski dünyanın hâlâ sorulacak soruları olduğunu hatırlatıyor. Turukkular da bu soruların önemli bir parçası. Onları ciddiye alalım. Çünkü tarihimizi büyüten şey, kesinlik iddiasının sesi değil, araştırmanın gücüdür.
