Arzu ÜNAL
Bir hükümdarın en çok güvendiği insan, nasıl olur da bir gün onun en büyük korkusuna dönüşür?
Pargalı İbrahim Paşa ile Belisarius’un hayatları bu soruyu farklı yüzyıllardan soruyor. Biri Kanuni Sultan Süleyman’ın sadrazamı, diğeri İmparator Justinianus’un büyük komutanıydı. İkisi de hükümdarlarının gücünü büyüttü. İkisi de yükseldikçe sarayın kuşkusuyla karşılaştı. Fakat görsellerde anlatılan hikâyeyi olduğu gibi kabul edersek tarihin en önemli ayrımını kaçırırız: İbrahim Paşa idam edildi; Belisarius’un gözlerinin oyulup dilenciliğe mahkûm edildiği anlatısı ise tarihî bir gerçek değil, yüzyıllar sonra yaygınlaşan bir efsanedir.
Bu düzeltme iki hayat arasındaki benzerliği ortadan kaldırmaz. Tersine, asıl soruyu daha açık hâle getirir: Devlet, kendisine büyük hizmet eden güçlü bir insanla nasıl bir ilişki kurmalıdır?
Dostluktan devletin zirvesine
İbrahim Paşa, Süleyman’ın yakın çevresinden sadrazamlığa yükseldi. 1523’ten 1536’ya kadar devlet yönetiminde olağanüstü bir ağırlık kazandı. Diplomasi yürüttü, seferlerde görev aldı, yetkileriyle sarayın dışındaki dünyada padişahın iradesini temsil etti. İran seferinde kullandığı “serasker sultan” unvanı ise onun konumuna ilişkin tartışmaları besleyen unsurlardan biri oldu.
Fakat sarayda yetki yalnızca iş yapma imkânı değildir; aynı zamanda görünürlük demektir. Başarı arttıkça herkes o başarıyı aynı gözle okumaz. Birinin vazgeçilmez hizmet olarak gördüğünü bir başkası nüfuz birikimi sayar. İbrahim Paşa’nın trajedisi de burada başlar: Hükümdara yakınlığı onu yükseltmiş, o yakınlığın doğurduğu güç ise hakkında kuşkuların toplanmasına zemin hazırlamıştır.
Belisarius’un dünyası farklıydı. O, Justinianus döneminde Vandallara karşı kazandığı zaferle Kuzey Afrika’nın, ardından İtalya seferleriyle Batı Roma mirasının yeniden ele geçirilmesi hedefinin başlıca askerî yüzlerinden biri oldu. Ne var ki uzak cephelerde zafer kazanan bir komutanın ordusu üzerindeki itibarı, başkentte her zaman huzurla karşılanmaz. Belisarius çeşitli dönemlerde gözden düştü; son yıllarında suçlamalarla karşılaştı. Kör edilerek sokakta dilencilik yaptığı hikâyesi ise çağdaş kaynaklarda doğrulanmaz.
Saray neden başarıdan ürker?
Merkezî iktidarın önünde gerçek bir güçlük vardır. Devlet, büyük işleri yürütecek yetenekli insanlara ihtiyaç duyar; fakat geniş yetki verdiği kişinin kendisinden bağımsız bir güç odağına dönüşmesinden de çekinir. Orduya hükmeden komutan, dış devletlerle görüşen sadrazam veya halkın hayranlığını kazanan yönetici bu gerilimin içinde yaşar.
Sorun, hükümdarın her kaygısını yersiz görmek değildir. Sorun, kaygının kanıtın yerini almasıdır. Saray söylentileri, rakiplerin çıkarları, kişinin kendi hataları ve hükümdarın güvenlik endişesi birbirine karıştığında gerçek bir muhasebe yapmak zorlaşır. O noktada başarı bile suçlamaya çevrilebilir: “Bu kadar etkiliyse yarın ne yapar?”
İbrahim Paşa’nın idamını yalnızca Hürrem Sultan’ın kıskançlığına bağlamak, karmaşık bir siyasî olayı tek kişilik bir entrikaya indirger. Tarihçiler onun güç gösterisini, kullandığı unvanları, İskender Çelebi meselesini ve saraydaki rekabeti de tartışır. Kesin olan, Kanuni’nin emriyle Mart 1536’da öldürülmesidir; kararın bütün gerekçelerini tek bir söylentiyle açıklamak mümkün değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi
Efsane neden gerçeğin önüne geçer?
Belisarius’un kör dilenci olarak resmedilmesi tarihî açıdan sorunludur; fakat bu efsanenin niçin yaşadığını anlamak da önemlidir. Halk, büyük bir komutanın bir gün kapı önünde sadaka istediği sahnede iktidarın nankörlüğüne dair güçlü bir simge bulmuştur. Resim ve edebiyat bu sahneyi büyütmüş, zamanla hayal edilen son, yaşanan hayatın önüne geçmiştir. academic.oup.com
Burada bir görevimiz var: Tarihten ders çıkarmak için efsaneyi gerçek diye anlatmaya ihtiyacımız yok. Belisarius’un gözden düşmesi zaten yeterince düşündürücüdür. İbrahim Paşa’nın idamı zaten yeterince sarsıcıdır. Olayları abartmak, vermek istediğimiz haklı mesajın güvenilirliğini azaltır.
Üstelik iki kişinin sonunu aynı başlık altında “haksız infaz” diye toplamak da doğru değildir. Belisarius idam edilmedi. İbrahim Paşa’nın idamının nedenleri konusunda ise farklı yorumlar vardır. Tarihî hüküm verirken bu farkları korumak, geçmişe gösterilecek saygının bir parçasıdır.
Devlet için stratejik ders
Bu iki hayatın bugüne uzanan sorusu şudur: Bir devlet, güçlü kadrolar yetiştirirken onların gücünü hangi kurallarla denetler?
Cevap kişisel yakınlıkta veya sınırsız güvende aranamaz. Yetki açık tanımlanmalı; kararlar denetlenebilmeli; suçlama varsa delil ve usul işlemelidir. Başarı ödüllendirilmeli, hata araştırılmalı, kişisel rekabet ise devlet kararı gibi sunulmamalıdır. Böyle bir düzen hükümdarı da hizmet eden kişiyi de korur.
İbrahim Paşa’nın hikâyesi, en yüksek makamın bile güvence anlamına gelmediğini gösterir. Belisarius’un hikâyesi ise bir insanın gerçek hayatının, sonradan üretilen güçlü bir anlatının gölgesinde kalabileceğini hatırlatır. Her ikisi de bize aynı ihtiyacı düşündürür: Devletin hafızası söylentiyle, adaleti korkuyla yönetilmemelidir.
Çünkü büyük devlet yalnızca zafer kazanan devlet değildir. Kendisine hizmet edenlerin başarısını da hatasını da adil ölçülerle değerlendirebilen devlettir.
