Arzu ÜNAL

Image

Anıtkabir’i yalnızca Mustafa Kemal Atatürk’ün mezarının bulunduğu bir yapı olarak görmek eksik kalır. Yolundan merdivenlerine, aslanlarından kulelerine, meydanından kullanılan taşlara kadar ziyaretçiyi adım adım hazırlayan büyük bir anıt bütünüdür.

Ancak Anıtkabir hakkında yıllar içinde bazı popüler anlatılar da gerçek bilgiymiş gibi yayılmıştır. Özellikle “taşların arasındaki boşluklar insanın başını eğdirmek için yapıldı”, “24 aslan 24 Oğuz boyunu temsil ediyor”, “42 basamağın özel bir sayısal şifresi var” gibi ifadelerin bir kısmı resmî kaynaklarda bu şekilde açıklanmıyor. Bu nedenle aşağıda belgelenmiş bilgilerle yaygın yorumları birbirinden ayırarak anlatacağım.

1. Atatürk’ün vefatından Anıtkabir’e

Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938’de Dolmabahçe Sarayı’nda hayatını kaybetti. Kendisinin nereye defnedileceğine ilişkin bağlayıcı bir vasiyeti bulunmuyordu. Naaşı, Anıtkabir tamamlanıncaya kadar Ankara Etnografya Müzesi’ndeki geçici kabirde muhafaza edildi.

Kalıcı anıt mezarın yeri için yapılan değerlendirmeler sonucunda Ankara’daki Rasattepe seçildi. Burası meteorolojik gözlemler nedeniyle Rasattepe olarak biliniyor, Ankaralılar tarafından da çevredeki tümülüsler nedeniyle Beştepeler diye anılıyordu. Yapılan arkeolojik kazılarda tümülüslerin Frig dönemine ait olduğu belirlendi.

Daha sonra tepenin adı Anıttepe oldu.

2. Anıtkabir’i kim tasarladı?

Anıtkabir için uluslararası bir proje yarışması düzenlendi. Yarışmanın sonucunda Türk mimarlar Prof. Emin Onat ile Orhan Arda’nın projesi uygulanmak üzere seçildi. Orhan Arda’nın resmî biyografisinde de Mart 1941’de Emin Onat ile yarışmaya katıldıkları ve birincilik aldıkları belirtilmektedir.

İnşaat 9 Ekim 1944 saat 10.00’da düzenlenen temel atma töreniyle başladı. Yapım çeşitli aşamalar hâlinde sürdürüldü.

Atatürk’ün naaşı ise 10 Kasım 1953’te, ölümünün 15. yılında büyük bir devlet töreniyle Anıtkabir’e nakledildi.

Dolayısıyla Anıtkabir’in inşası yaklaşık dokuz yıllık bir sürecin ürünüdür.


3. ANITKABİR’E GİRİŞ: NEDEN DOĞRUDAN MEZARA GİDİLMİYOR?

Anıtkabir mimarisinin belki de en önemli özelliği budur.

Ziyaretçi kapıdan girip birkaç dakika içinde mezara ulaşmaz.

Önce hazırlanır.

Merdiven → heykeller → Aslanlı Yol → Tören Meydanı → mozole merdivenleri → Şeref Holü → sembolik lahit

şeklinde aşamalı bir geçiş vardır.

Proje açıklamalarında Aslanlı Yol’daki yürüyüşün ziyaretçiyi sükûnete, ciddiyete ve saygı ziyaretine hazırlayacak bir atmosfer oluşturmasının amaçlandığı açıkça ifade edilmektedir.

Yani mimari burada yalnız bina değildir.

Bir duygu yolculuğudur.


4. İLK MERDİVEN: 26 BASAMAK

Aslanlı Yol’a ulaşmak için çıkılan giriş merdiveni 26 basamaktır.

Bu sayı Anıtkabir’in resmî kaynaklarında açıkça verilmektedir.

Burada önemli bir ayrıntı var:

İnternette zaman zaman “26 basamak 26 Ağustos Büyük Taarruz’u temsil eder” deniliyor.

Fakat Anıtkabir’in resmî tanıtımında merdivenin 26 basamak olduğu belirtilmesine rağmen, 26 sayısının özellikle 26 Ağustos’u temsil etmek üzere seçildiğine dair aynı resmî açıklamada bir bilgi bulunmuyor.

Bu nedenle bunu kesin tarihî gerçek olarak aktarmak doğru olmaz.


5. GİRİŞTEKİ KADIN HEYKELLERİ

Aslanlı Yol’un başlangıcında iki ayrı heykel grubu bulunur.

Bunlardan biri kadınlardan oluşur.

Kadın figürleri yalnızca yas tutan insanları değil, Atatürk’ün ölümünün millet üzerinde meydana getirdiği derin hüznü temsil eden kompozisyonun parçasıdır.

Anıtkabir’in sanat programında bu heykel gruplarının, ziyaretçileri Atatürk’ün huzuruna saygıyla girmeye hazırlaması amaçlanmıştır.

Burada kişisel acıdan çok daha geniş bir düşünce vardır:

Bir milletin kaybettiği liderinin ardından duyduğu ortak yas.


6. ERKEK HEYKELLERİ

Karşı tarafta üç erkek figürü vardır.

Bu heykel grupları da aynı tören dilinin parçasıdır.

Figürlerde Türk toplumunun farklı kesimleri ve Millî Mücadele’nin taşıyıcı unsurları hatırlatılır.

Heykellerin yüzlerinde aşırı dramatik ifadeler yerine vakur bir hüzün hâkimdir.

Çünkü Anıtkabir’in genel mimari dili ağlamaktan ziyade;

hüzün, vakar, güç ve devamlılık üzerine kurulmuştur.


7. ASLANLI YOL TAM OLARAK KAÇ METRE?

Aslanlı Yol:

262,20 metre uzunluğunda,
12,80 metre genişliğindedir.

İki tarafı güller ve ardıçlarla düzenlenmiştir ve yol traverten taşlarıyla kaplıdır.

Fakat bu 262 metrelik mesafe yalnız fiziksel bir yol değildir.

Mimarların açıklamalarından anlaşıldığı üzere ziyaretçinin günlük hayatın hızından çıkıp anıta zihinsel olarak hazırlanması amaçlanmıştır.


8. NEDEN 24 ASLAN VAR?

Aslanlı Yol’un sağında 12, solunda 12 olmak üzere toplam:

24 aslan heykeli vardır.

Heykeller, heykeltıraş Hüseyin Özkan Anka tarafından yapılmıştır.

Aslanlar Hitit sanat üslubundan esinlenmiştir.

Burada çok önemli bir bilgi ayrımı gerekiyor.

Çok yaygın biçimde:

“24 aslan, 24 Oğuz boyunu temsil eder.”

denilmektedir.

Bu yorum popüler kültürde son derece yaygındır. Ancak Anıtkabir’in resmî açıklaması, 24 aslanı anlatırken bunların Hitit sanat tarzında yapıldığını belirtir; resmî sayfada “24 Oğuz boyunu temsil eder” şeklinde bir açıklama yer almamaktadır.

Dolayısıyla bunu kesinleşmiş resmî sembolizm olarak değil, sonradan yaygınlaşmış bir yorum olarak değerlendirmek daha sağlıklıdır.


9. ASLANLAR NEDEN AYAKTA DEĞİL?

Burası çok anlamlıdır.

Aslanlar saldırı pozisyonunda değildir.

Oturmuş veya yatmış durumdadır.

Anıtkabir’in mimari ve sanatsal programında aslanların:

“kuvvet ve sükûnet”

duygusu vermesi amaçlanmıştır. Ayrıca heykellerde yatay duruşun esas olduğu özellikle belirtilmiştir.

Yani aslanın mesajı:

Saldırganlık değil güç.
Öfke değil hâkimiyet.
Gürültü değil vakar.

olarak okunabilir.


10. ASLANLAR NEDEN HİTİT TARZINDA?

Bu da Anıtkabir’in temel mimari düşüncesinin önemli parçalarından biridir.

Anıt yalnız Osmanlı veya yalnız Selçuklu mimarisinin bir kopyası olarak tasarlanmamıştır.

Amaç, Anadolu’nun çok daha eski tarih katmanlarını da içine alan Anadolu merkezli anıtsal bir dil oluşturmaktı.

Bu nedenle Hitit sanatından gelen aslan figürleri tercih edildi.

Böylece ziyaretçi daha Aslanlı Yol’da Anadolu’nun binlerce yıllık tarihine gönderme yapan sembollerle karşılaşır.


11. YOLDAKİ TAŞLARIN ARALIKLARI NEDEN BÖYLE?

Anıtkabir hakkında en fazla anlatılan hikâyelerden biri budur:

“Taşlar özellikle aralıklı döşendi; insanlar takılmamak için başlarını eğsin ve Atatürk’ün huzuruna başları eğik yürüsün.”

Aslanlı Yol’un taş döşemesinde gerçekten belirgin derz/aralık düzeni görülmektedir.

Ancak burada dikkatli olmak gerekir.

Anıtkabir’in resmî tanıtımında yolun travertenle döşendiği belirtilmektedir. Yolun ziyaretçileri Atatürk’ün huzuruna hazırlamak amacıyla tasarlandığı da açıkça ifade edilmektedir.

Fakat “taşlar insanların başlarını eğdirmek için özellikle şu kadar santimetre aralıklarla döşendi” şeklindeki popüler anlatımı doğrulayan açık bir resmî açıklamaya ulaşılmıyor.

Bu nedenle iki şeyi ayırmak gerekir:

Kesin bilgi: Yolun mimarisi ziyaretçiyi yavaşlatan, dış dünyadan koparan ve törene hazırlayan bir atmosfer oluşturmak üzere tasarlanmıştır.

Yaygın yorum: Taş aralıklarının insanları başlarını eğerek yürümeye zorlamak amacıyla özellikle yapıldığı anlatısı.

İkincisini tarihî belge gibi aktarmamak gerekir.


12. AĞAÇLAR NEDEN YOLU KAPATIYOR GİBİDİR?

Bu ayrıntının ise belgeli bir peyzaj düşüncesi vardır.

Aslanlı Yol’un iki tarafındaki bitkilendirme sayesinde ziyaretçinin Ankara kent peyzajıyla görsel bağlantısının kesilmesi amaçlanmıştır.

Resmî açıklamada düşünce açıkça anlatılır: ziyaretçi yeşil koridora girdiğinde dış dünyadan uzaklaşmalı ve manevî hazırlığın ardından Ata’nın huzuruna çıkmalıdır.

Dolayısıyla ağaçlar yalnız süs değildir.

Bir çeşit sessizlik koridoru meydana getirir.


13. TÖREN MEYDANI

Aslanlı Yol bittiğinde büyük Tören Meydanı’na ulaşılır.

Meydan:

129 × 84,25 metre ölçülerindedir.

Yaklaşık 15.000 kişi kapasitelidir.

Zeminde siyah, kırmızı, sarı ve beyaz travertenlerden meydana getirilmiş 373 halı/kilim kompozisyonu bulunmaktadır.

Burada Türk kültürünün geleneksel geometrik bezeme dünyası modern anıtsal mimariyle birleşir.


14. MOZOLEYE KAÇ BASAMAKLA ÇIKILIYOR?

Burada ikinci önemli merdiven karşımıza çıkar.

Tören Meydanı’ndan mozoleye:

42 basamakla çıkılır.

Bu bilgi Anıtkabir’in resmî kaynağında açıkça belirtilmektedir.

Dolayısıyla Anıtkabir’de sıklıkla karıştırılan iki merdiveni ayırmak gerekir:

Aslanlı Yol’a giriş: 26 basamak

Tören Meydanı’ndan Mozole’ye çıkış: 42 basamak

42 sayısına çeşitli sembolik anlamlar yükleyen anlatılar vardır; ancak resmî kaynakta 42 basamağın belirli tarih veya olayları kodlamak üzere seçildiğine ilişkin açık bir açıklama bulunmadığından bunları kesin bilgi olarak vermemek gerekir.


15. MERDİVENLERİN YANINDAKİ KABARTMALAR

Mozoleye çıkan büyük merdivenin iki yanında son derece önemli iki kabartma bulunur:

Sakarya Meydan Muharebesi

ve

Başkomutanlık Meydan Muharebesi.

Anıtkabir’in sanat programında Sakarya kabartmasının Atatürk’ün savunmanın bütün vatana yayıldığını anlatan düşüncesinden; Başkomutanlık kabartmasının ise ordulara Akdeniz yönünde ilerleme emrinden ilham alması öngörülmüştür.

Böylece ziyaretçi Şeref Holü’ne çıkarken Cumhuriyet’in hangi mücadelelerden geçerek kurulduğunu sembolik olarak yeniden görür.


16. ŞEREF HOLÜ VE LAHİT

Merdivenlerin sonunda Şeref Holü bulunur.

Burada ziyaretçilerin gördüğü büyük taş blok, Atatürk’ün gerçek mezarı değildir.

Bu çok önemli bir ayrıntıdır.

Şeref Holü’ndeki büyük taş:

sembolik lahittir.

Atatürk’ün gerçek mezarı bunun altında bulunan Mezar Odası’ndadır.

Resmî açıklamaya göre mezar odası Selçuklu ve Osmanlı türbe mimarisinden esinlenen sekizgen bir plana sahiptir.

Şeref Holü’ndeki lahit için Adana yöresinden getirilen büyük monolit taşların her birinin yaklaşık 40 ton olduğu belirtilmektedir.


17. NEDEN TÜRKİYE’NİN FARKLI YERLERİNDEN TAŞ GETİRİLDİ?

Anıtkabir’de kullanılan taşların tamamı tek bir bölgeden değildir.

Kayseri, Çankırı/Eskipazar, Haymana, Afyon, Bilecik, Hatay, Adana ve başka bölgelerden farklı traverten ve mermerler kullanılmıştır. Örneğin Aslanlı Yol ve merdivenlerde Haymana’dan getirilen beyaz travertenler; aslan heykellerinde Kayseri Pınarbaşı çevresinden getirilen beyaz travertenler kullanılmıştır.

Bunu sembolik açıdan:

Anadolu’nun farklı bölgelerinin aynı anıtta birleşmesi

şeklinde okumak mümkündür; fakat taş seçimlerinin teknik, estetik ve malzeme özellikleriyle de ilgili olduğunu unutmamak gerekir.


18. ON KULE NEYİ ANLATIYOR?

Anıtkabir Anıt Bloğu’nda Cumhuriyet’in temel kavramlarını temsil eden 10 kule bulunur:

  • İstiklal
  • Hürriyet
  • Mehmetçik
  • Zafer
  • Barış
  • 23 Nisan
  • Misak-ı Millî
  • İnkılap
  • Cumhuriyet
  • Müdafaa-i Hukuk

Kulelerdeki kabartmalar ve yazılar da kulelerin taşıdığı kavramlara göre belirlenmiştir.

Böylece Anıtkabir’de yalnız bir kişinin hayatı değil;

bağımsızlık → Millî Mücadele → egemenlik → Cumhuriyet → inkılap → barış

fikrî çizgisi anlatılır.


19. BARIŞ PARKI NEDEN VAR?

Anıtkabir yaklaşık 750.000 metrekarelik bir alan üzerinde bulunur. Bunun yaklaşık 630.000 metrekaresi Barış Parkı’dır.

Parkın düşünsel kaynağı Atatürk’ün:

“Yurtta barış, dünyada barış”

ilkesidir.

Türkiye’nin çeşitli bölgelerinden ve farklı ülkelerden getirilen fidanlarla uluslararası nitelikte bir Barış Parkı oluşturulması düşünülmüştür.

Bu nedenle Anıtkabir’deki yeşil alan yalnız peyzaj değildir.

Anıtın barış düşüncesinin devamıdır.


20. ANITKABİR’DEKİ YOLCULUĞUN BÜTÜN ANLAMI

Anıtkabir’i baştan sona yürüdüğümüzde mimarinin bize anlattığı hikâye daha açık görülür:

26 basamak ile gündelik mekândan ayrılırsınız.

Kadın ve erkek heykel grupları size milletin yasını ve vakur duruşunu hatırlatır.

24 Hitit üslubundaki aslanın arasından geçerken kuvvet ve sükûnet duygusuyla karşılaşırsınız.

262,20 metrelik Aslanlı Yol, ziyaretçiyi şehirden psikolojik olarak uzaklaştırır.

Sonra 15 bin kişilik Tören Meydanı açılır.

Karşınızda yükselen mozoleye doğru yürürsünüz.

42 basamak çıkarsınız.

Sağınızda ve solunuzda Millî Mücadele’nin iki büyük safhasını anlatan kabartmalar vardır.

Şeref Holü’ne girersiniz.

Ve yolculuk sembolik lahitte son bulur.

Fakat asıl mezar aşağıdadır.

Bu yüzden Anıtkabir’in mimarisini tek cümleyle anlatmak gerekirse:

Anıtkabir yalnız bakılması için değil, yürünerek hissedilmesi için tasarlanmış bir anıttır.

Taş, heykel, merdiven, meydan, ağaç ve mimari birbirinden bağımsız değildir. Hepsi ziyaretçinin günlük hayatın gürültüsünden çıkıp tarih, bağımsızlık, Cumhuriyet ve ortak hafıza üzerine düşünmesini sağlayan tek bir kompozisyonun parçalarıdır.

Ve belki Anıtkabir’in en güçlü tarafı da buradadır:

İnsana yalnız geçmişi göstermiyor; “Bu Cumhuriyet hangi şartlarda kuruldu ve onu geleceğe taşımak için bize düşen nedir?” sorusunu da sorduruyor.