Arzu ÜNAL

Bazen Bir Devlet Savaşı Kazanır, Fakat Stratejik Tamponunu Kaybeder

Tarih yalnızca kimin kazandığını ve kimin kaybettiğini yazmaz.

Asıl önemli olan, zaferden sonra ortaya çıkan yeni güç dengesini okuyabilmektir.

1230 yılında meydana gelen Yassı Çimen Savaşı da bu açıdan değerlendirilmesi gereken tarihî dönüm noktalarından biridir.

Bir tarafta Anadolu Selçuklu Devleti’nin kudretli hükümdarı I. Alâeddin Keykubad, diğer tarafta Moğol istilasının önünden çekilerek devletini yeniden ayağa kaldırmaya çalışan Celâleddin Harizmşah vardı.

Yassı Çimen’de savaşın askerî galibi Alâeddin Keykubad oldu.

Ancak birkaç yıl sonra Anadolu’nun karşısına çıkacak büyük Moğol tehlikesi düşünüldüğünde şu soru önem kazanmaktadır:

Selçuklular Yassı Çimen’de bir rakibini ortadan kaldırırken, doğudaki bir tampon gücü de zayıflatmış olabilir miydi?

İşte Yassı Çimen’i bugün hâlâ üzerinde düşünülmesi gereken bir devlet aklı meselesi hâline getiren soru budur.

CELÂLEDDİN HARİZMŞAH: MOĞOL FIRTINASININ ÖNÜNDEN GELEN HÜKÜMDAR

Celâleddin Mengüberti sıradan bir hükümdar değildi.

Babası Alâeddin Muhammed’in ardından Harizmşah Devleti’nin başına geçmiş, Cengiz Han’ın ordularıyla mücadele etmiş ve özellikle 1221’deki Pervan Muharebesi’nde Moğollara karşı önemli bir başarı elde etmişti.

Fakat karşısındaki güç yalnızca başka bir devlet değildi.

Asya’nın siyasi haritasını değiştiren büyük bir Moğol yayılması başlamıştı.

Celâleddin, devletini yeniden kurmak ve hâkimiyet alanını genişletmek amacıyla İran, Azerbaycan ve Doğu Anadolu coğrafyasına yöneldi.

İşte bu noktada Anadolu Selçukluları ile Harizmşahlar arasındaki çıkar alanları çakışmaya başladı.

AHLAT MESELESİ DENGELERİ BOZDU

İki Türk-İslam devletini karşı karşıya getiren sürecin merkezinde Ahlat bulunuyordu.

Ahlat yalnızca bir şehir değildi.

Doğu Anadolu’nun siyasi, ekonomik ve askerî dengeleri açısından önemli bir merkezdi.

Celâleddin Harizmşah’ın Ahlat üzerindeki baskısı ve nihayet şehri ele geçirmesi, bölgedeki Eyyûbîleri ve Anadolu Selçuklu Devleti’ni ciddi biçimde rahatsız etti.

Alâeddin Keykubad başlangıçta Harizmşahlarla doğrudan çatışmayı tercih etmiyordu. Çünkü doğudan yaklaşan Moğol tehlikesinin farkındaydı.

Ancak bölgedeki güç mücadelesi giderek diplomasi alanından çıktı.

Ve sonunda iki büyük askerî güç karşı karşıya geldi.

1230: YASSI ÇİMEN

Savaş, Erzincan civarındaki Yassı Çimen bölgesinde meydana geldi.

Alâeddin Keykubad, Eyyûbî hükümdarı el-Melikü’l-Eşref ile birlikte hareket etti.

Karşılarında Celâleddin Harizmşah vardı.

Çarpışmalar sonunda Harizmşah ordusu ağır yenilgiye uğradı.

Celâleddin geri çekildi.

Anadolu Selçuklu Devleti açısından bakıldığında bu büyük bir askerî başarıydı.

Doğu Anadolu üzerindeki Selçuklu nüfuzu güçlenmiş, önemli bir siyasi rakip etkisiz hâle getirilmişti.

Fakat tarih burada bitmedi.
Asıl düşündürücü bölüm bundan sonra başladı.

KAZANILAN SAVAŞ, DEĞİŞEN STRATEJİK HARİTA

Devletler yalnızca bugünkü düşmanlarına göre hareket edemez.
Yarının düşmanının kim olacağını da hesaplamak zorundadır.

Harizmşahların zayıflaması ve kısa süre sonra Celâleddin’in tarih sahnesinden çekilmesiyle Anadolu’nun doğusundaki güç dengesi önemli ölçüde değişti.

Selçuklular artık doğudan yükselen Moğol gücüyle daha doğrudan karşılaşabilecek bir coğrafi ve siyasi ortamın içindeydi.

Bu nedenle Yassı Çimen’in sonucunu yalnızca:
“Selçuklular kazandı, Harizmşahlar kaybetti.”
şeklinde okumak yetersizdir.

Asıl soru şudur:
Savaş sonrasında oluşan boşluğu kim doldurdu?
Stratejik tarih açısından önemli soru budur.

ORTAK TEHDİT VARKEN İKİ GÜCÜN ÇATIŞMASI

Tarihin belki de en acı tarafı burada ortaya çıkmaktadır.
Doğudan devasa bir Moğol dalgası geliyordu.

Harizmşahlar bunu yaşamıştı.
Selçuklular ise giderek yaklaşan tehlikenin farkındaydı.

Buna rağmen bölgesel çıkar çatışmaları iki gücü birbirine karşı savaşmaya sürükledi.

Buradan hareketle Yassı Çimen’i bugünün kavramlarıyla yalnızca bir “Türk’ün Türk’le savaşı” şeklinde basitleştirmek de doğru olmaz. Dönemin devletleri hanedan çıkarları, şehirlerin hâkimiyeti, ticaret yolları, güvenlik ve bölgesel nüfuz üzerinden hareket ediyordu.

Ancak sonuç değişmedi:
Birbirleriyle mücadele eden bölgesel güçlerin arkasında çok daha büyük bir güç yükseliyordu.

ALÂEDDİN KEYKUBAD TEHLİKEYİ GÖRMÜŞTÜ

Alâeddin Keykubad’ın devlet adamlığını değerlendirirken önemli bir noktayı unutmamak gerekir.

Keykubad Moğol tehlikesini tamamen görmezden gelen bir hükümdar değildi.

Tam tersine Anadolu şehirlerinin savunmasını güçlendirdi, kaleleri tahkim ettirdi ve doğudaki gelişmeleri yakından takip etti.

Onun döneminde Anadolu Selçuklu Devleti siyasî, askerî ve ekonomik bakımdan gücünün zirvelerinden birini yaşıyordu.

Dolayısıyla mesele, Keykubad’ın tehdidi görmemesi değildi.
Mesele, Anadolu’nun doğusundaki jeopolitik yapının giderek değişmesiydi.

Çünkü bazen güçlü bir hükümdar doğru tedbirleri alsa bile çevresindeki güç dengesi hızla değişebilir.

1230’DAN 1243’E UZANAN GÖLGE

Yassı Çimen 1230 yılında yaşandı.
Alâeddin Keykubad 1237’de öldü.
Ve yalnızca altı yıl sonra, 1243’te Anadolu Selçuklu Devleti Kösedağ Savaşı’nda Moğollar karşısında ağır bir yenilgi aldı.

Elbette Kösedağ yenilgisini doğrudan Yassı Çimen’e bağlamak tarihî açıdan fazla basit olur.

Arada taht mücadeleleri, yönetim sorunları, askerî tercihler ve değişen bölgesel şartlar vardı.

Ancak Yassı Çimen sonrasında doğudaki güç mimarisinin değişmesi, Moğollar ile Anadolu arasındaki siyasi mesafenin azalmasının parçalarından biri oldu.

Tarih bize tek nedenli sonuçlar sunmaz.
Fakat sebep zincirlerini okumayı öğretir.

TAMPON DEVLETLERİN STRATEJİK DEĞERİ

Yassı Çimen’in bugüne ulaşan en önemli derslerinden biri “tampon güç” meselesidir.

Bir devlet bazen kendisine sorun çıkaran komşusunun zayıflamasını ister.

Fakat şu soruyu sormak zorundadır:
Onun yerine kim gelecek?
Çünkü komşunuzun zayıflaması her zaman sizin güçlenmeniz anlamına gelmez.

Bazen sizinle daha büyük bir tehdit arasındaki son engelin ortadan kalkması anlamına gelir.

Devlet aklı tam burada başlar.
Sadece:
“Bugünkü rakibimi nasıl yenebilirim?”
sorusunu sormaz.

Şunu da sorar:
“Rakibimi yenersem yarın sınırımda kimi bulacağım?”

ZAFER SARHOŞLUĞU DEVLETLER İÇİN TEHLİKELİDİR

Askerî zaferler devletlere özgüven kazandırır.

Fakat zafer aynı zamanda körlük de oluşturabilir.

Çünkü savaş meydanındaki başarı ile stratejik başarı aynı şey değildir.

Taktik başarı düşmanı yenmektir.
Stratejik başarı ise savaştan sonra oluşacak düzeni kendi lehine kurabilmektir.

Yassı Çimen bu ayrımı düşünmemiz için çok önemli bir tarih laboratuvarıdır.

Selçuklu ordusu meydanı kazandı.
Ancak doğudaki büyük jeopolitik fırtına sona ermedi.

Aksine yaklaşmaya devam etti.

TARİHİN BİZE SORDUĞU SORU

Yassı Çimen’in üzerinden yaklaşık sekiz asır geçti.
Fakat tarih bugün hâlâ aynı soruyu soruyor:

Yaklaşan büyük tehlikeyi mi görüyorsun, yoksa hemen yanındaki rakibinle mi uğraşıyorsun?

Devletlerin kaderini bazen ordularının büyüklüğünden çok bu soruya verdikleri cevap belirler.

Çünkü büyük devlet olmak yalnızca güçlü orduya sahip olmak değildir.

Büyük devlet olmak;
tehdidi daha sınırınıza gelmeden görmek,
dost ile rakibi ayırmak,
rakip ile ölümcül tehdidi birbirine karıştırmamak,
gerektiğinde eski rakiple yeni tehdide karşı ortak zemin oluşturmak,
ve en önemlisi on yıl sonrasının haritasını bugünden okuyabilmektir.

YASSI ÇİMEN’DEN KÖSEDAĞ’A TARİHİN UYARISI

1230’da Yassı Çimen’de Selçuklu sancakları galipti.
1243’te Kösedağ’da ise bambaşka bir tablo ortaya çıktı.

Arada yalnızca on üç yıl vardı.
İşte tarih bazen on üç yılda bir devletin çevresindeki bütün stratejik dengeyi değiştirebilir.

Bu yüzden Yassı Çimen’i yalnızca geçmişte yaşanmış bir savaş olarak okumamalıyız.

Onu bir stratejik öngörü dersi olarak okumalıyız.
Çünkü tarihin bize bıraktığı en büyük derslerden biri şudur:

Her rakip asıl düşman değildir.
Her askerî zafer stratejik zafer değildir.
Her zayıflayan komşu sizin için kazanç değildir.

Ve belki Yassı Çimen’den çıkarılabilecek en güçlü devlet aklı cümlesi şudur:

«Bir devlet yalnız önündeki savaşı değil, o savaştan sonra oluşacak dünyayı da hesaplamak zorundadır.»

Yassı Çimen’de bir savaş kazanıldı.
Fakat doğudan gelen fırtına durmadı.

Harizmşahların çekildiği coğrafyada Moğol baskısı büyüdü.

On üç yıl sonra Kösedağ geldi.
Bu nedenle tarih bize yalnızca “Kim kazandı?” diye sormaz.

Çok daha önemli bir soru sorar:
“Kazandıktan sonra ne oldu?”
İşte gerçek devlet aklı, bu ikinci sorunun cevabında saklıdır.