Arzu ÜNAL
Bir şehri önemli yapan nedir? Nüfusu mu? Ekonomisi mi? Askerî gücü mü? Yoksa üzerinden geçen büyük ordular, yetiştirdiği insanlar ve taşıdığı tarihî hafıza mı? Bazı şehirler vardır; haritada küçük görünür ama tarihte kapladığı alan bir kıtadan büyüktür.
Ahlat işte böyle bir şehirdir.
Van Gölü’nün kıyısındaki Ahlat’a yalnızca Bitlis’in bir ilçesi olarak bakarsak büyük resmi göremeyiz. Çünkü Ahlat, Türklerin Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan büyük yürüyüşünün en önemli duraklarından biridir. Daha da önemlisi, Anadolu’nun fethedilmesinden önce kurulan bir medeniyet karargâhıdır. Bu nedenle Ahlat’ın anlamını yalnızca geçmişte değil, Türk dünyasının geleceğinde aramak gerekir.
AHLAT, MALAZGİRT’TEN ÖNCEKİ HAZIRLIKTIR
Tarih çoğu zaman sonuçları anlatır. 1071 denildiğinde Malazgirt’i hatırlarız. Sultan Alparslan’ı hatırlarız. Anadolu’nun kapılarının Türklere açıldığını söyleriz. Fakat büyük zaferler yalnızca savaş meydanlarında hazırlanmaz. Onların arkasında yıllar süren siyasi, sosyal, askerî ve kültürel hazırlık vardır. İşte Ahlat bu hazırlığın merkezlerinden biridir. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynakları Ahlat’ın 1071 öncesinde ve sonrasında doğudan batıya geçiş sağlayan önemli bir üs olduğunu, 12. yüzyılın başlarından itibaren de Ahlatşahların başkenti hâline geldiğini belirtmektedir. Dolayısıyla Ahlat’a baktığımızda yalnızca bir şehir görmüyoruz.
Malazgirt’i hazırlayan stratejik arka sahayı görüyoruz.
Malazgirt kapıyı açtıysa, Ahlat o kapının önünde bekleyen iradenin şehirleşmiş hâlidir.
ORTA ASYA’DAN ANADOLU’YA UZANAN KÖPRÜ
Türk dünyasını anlamanın en büyük yanlışlarından biri, onu yalnızca bugünkü devlet sınırları üzerinden değerlendirmektir. Türk dünyası bir coğrafyadan önce büyük bir tarih yürüyüşüdür. Ötüken’den başlayan, Türkistan’dan geçen, Buhara ve Semerkant’ta ilimle olgunlaşan, Horasan’da manevi derinlik kazanan, Ahlat’ta Anadolu’ya hazırlanan, Malazgirt’te kapıyı açan, Konya’da devletleşen, Bursa ve Edirne’den İstanbul’a ulaşan bir yürüyüştür. Bu zincirin kilit halkalarından biri Ahlat’tır. Ahlat’taki taş işçiliği ve mezar kültüründe Orta Asya Türk kültürünün devamlılığının görülmesi de bunun somut göstergelerindendir. Kültür Portalı, Selçuklu mezar taşlarının Orhun Abideleriyle benzerliğinin Orta Asya Türk kültürünün Ahlat üzerinden Anadolu’ya taşındığını göstermesi bakımından önem taşıdığını özellikle vurguluyor. İşte bu sebeple Ahlat yalnız Türkiye’nin değildir.
Ahlat, Türk dünyasının ortak hafıza merkezlerinden biridir.
TAŞLARIN KONUŞTUĞU ŞEHİR
Ahlat’a gidip Selçuklu Meydan Mezarlığı’nın karşısında durduğunuzda farklı bir duygu yaşarsınız. Orada taşlara bakmazsınız. Aslında tarihe bakarsınız. Binlerce mezar taşı… Her birinin üzerinde başka bir hayat… Başka bir sanat… Başka bir dua… Başka bir medeniyet anlayışı…
Kültür ve Turizm Bakanlığının verilerine göre Selçuklu Meydan Mezarlığı yaklaşık 210 bin metrekarelik alana yayılmakta ve binlerce tarihî mezar taşını barındırmaktadır. Ayrıca mezar taşlarındaki epigrafik çalışmalar sonucunda çok sayıda sanatkârın imzası tespit edilmiştir. Bunlar sıradan mezar taşları değildir. Bir milletin Anadolu’ya vurduğu mühürlerdir. Çünkü milletler yalnızca kalelerle toprak tutmaz.
Mezarlıklarla vatan kurarlar. Bir yerde atalarınız yatmaya başladığı zaman o toprak artık yalnızca üzerinde yaşadığınız yer değildir. Hafızanız hâline gelir. Ahlat’ın taşları bu nedenle bize şunu söyler: “Biz buraya geçici gelmedik.”
KUBBETÜ’L İSLAM:
SADECE ASKERÎ DEĞİL, MEDENİYET MERKEZİ
Ahlat’ın Türk dünyası açısından önemini yalnızca askerî tarih üzerinden okumak eksik olur. Çünkü Ahlat aynı zamanda büyük bir ilim, kültür ve sanat merkeziydi. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynaklarına göre Ahlat, 13. yüzyılda Belh ve Buhara ile birlikte İslam dünyasının önemli ilim, kültür ve sanat merkezlerinden biri hâline gelmiş ve “Kubbetü’l İslam” unvanıyla anılmıştır. Bu bilgi bize çok şey anlatıyor. Buhara… Belh… Ahlat… Bu şehirleri aynı cümlede buluşturan şey yalnızca din değildir. Bir medeniyet ağıdır. İlim adamları seyahat eder. Tüccarlar gelir gider. Sanatkârlar eser bırakır. Fikirler dolaşır. Tasavvuf yayılır. Mimari gelişir. Ve böylece bir coğrafya fethedilmeden önce zihinler ve gönüller birbirine bağlanır. Demek ki Selçuklu stratejisinde fetih yalnızca kılıçla yapılmamıştır. Âlimle, tüccarla, sanatkârla ve dervişle birlikte yürütülmüştür. Bugün Türk dünyasının yeniden öğrenmesi gereken en önemli devlet akıllarından biri budur.
AHLAT’TAN MALAZGİRT’E GİDEN YOL
Ahlat ile Malazgirt’i birbirinden ayırmak doğru değildir. Birini yalnız şehir, diğerini yalnız savaş meydanı olarak görmek de yanlıştır. Ahlat hazırlıktır. Malazgirt sonuçtur. Ahlat birikimdir. Malazgirt patlamadır. Ahlat medeniyetin karargâhıdır. Malazgirt tarihin dönüm noktasıdır. Bu nedenle 26 Ağustos’u anlamak isteyen önce Ahlat’ın sessizliğini dinlemelidir. Çünkü Sultan Alparslan’ın ordusunun önünde yalnız askerler yürümüyorlardı. Arkalarında Horasan’ın duası, Türkistan’ın hafızası, Selçuklu’nun devlet aklı, Ahlat’ın birikimi vardı.
TÜRK DÜNYASININ MANEVİ BAŞKENTLERİ OLMALIDIR
Bugün Türk Devletleri Teşkilatı üzerinden siyasi ve ekonomik iş birliği güçleniyor.
Fakat Türk dünyasının yalnızca zirvelere, anlaşmalara ve ticaret yollarına ihtiyacı yoktur.
Ortak sembollere de ihtiyacı vardır.
Ortak hafıza şehirlerine ihtiyacı vardır. Nasıl Türkistan, Hoca Ahmet Yesevi üzerinden manevi bir merkezse; Nasıl Semerkant bilim ve medeniyet hafızasının büyük merkezlerinden biriyse; Nasıl Bakü modern Türk dünyasının önemli enerji ve kültür merkezlerinden biriyse; Ahlat da Anadolu’daki Türk medeniyet hafızasının merkezlerinden biri olarak değerlendirilmelidir. Bana göre Ahlat için bundan sonra yalnız “tarihî şehir” tanımı yeterli değildir. Ahlat, uzun vadeli bir devlet stratejisiyle Türk Dünyası Hafıza Şehri hâline getirilmelidir.
AHLAT’TA TÜRK DÜNYASI MEDENİYET MERKEZİ KURULMALI
Ahlat’ın geçmişini anlatmak önemlidir. Fakat daha önemlisi o geçmişi geleceğe dönüştürmektir. Burada büyük ölçekli bir Türk Dünyası Medeniyet ve Strateji Merkezi kurulabilir. Merkezde Türk dünyasının ortak tarihini araştıran enstitüler bulunabilir. Orta Asya-Anadolu göç yolları çalışılabilir. Selçuklu tarihi araştırmaları yapılabilir. Türk taş işçiliği, mimarisi ve sanatları öğretilebilir. Genç araştırmacılar için burs programları oluşturulabilir. Azerbaycan’dan, Kazakistan’dan, Kırgızistan’dan, Özbekistan’dan, Türkmenistan’dan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nden, Balkanlardan ve Türk topluluklarının yaşadığı diğer bölgelerden öğrenciler getirilebilir. Her yıl Ahlat Türk Dünyası Gençlik Buluşması düzenlenebilir. Böylece Ahlat yalnız geçmişin ziyaret edildiği bir şehir olmaktan çıkar. Geleceğin yetiştirildiği bir merkeze dönüşür.
TAŞ İŞÇİLİĞİNDEN KÜLTÜREL DİPLOMASİYE
Ahlat’ın dünyaya sunabileceği önemli değerlerden biri de geleneksel taş işçiliğidir. UNESCO Türkiye Millî Komisyonuna göre Geleneksel Ahlat Taş İşçiliği 2022 yılında UNESCO’nun Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne kaydedildi. Ayrıca “Urartu ve Osmanlı Eski Yerleşimi Ahlat Mezar Taşları” 2000 yılından beri Türkiye’nin UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer alıyor. Bu miras yalnız korunmamalı. Uluslararası kültürel diplomasi aracına dönüştürülmelidir. Ahlat taş ustaları Türk dünyasının şehirlerine gitmeli. Türk dünyasından sanatçılar Ahlat’a gelmeli. Ortak mimari ve sanat atölyeleri kurulmalı. Çünkü medeniyet bağı yalnız toplantı salonlarında kurulmaz. Bazen bir taş ustasının çekicinde kurulur.
BUGÜNÜN MALAZGİRT’İ NEREDEDİR?
Burada asıl stratejik soruya geliyoruz. Geçmişte Malazgirt’te toprak kazanılıyordu.
Bugün devletler yalnız toprak için mücadele etmiyor. Enerji yolları için mücadele ediyorlar.
Limanlar için mücadele ediyorlar. Veri için mücadele ediyorlar.
Yapay zekâ için mücadele ediyorlar. Savunma teknolojileri için mücadele ediyorlar.
Uzay için mücadele ediyorlar. Nitelikli insan gücü için mücadele ediyorlar.
Çocukların ve gençlerin zihinleri için mücadele ediyorlar.
Dolayısıyla bugünün Malazgirt’i yalnızca bir savaş meydanı değildir. Bugünün Malazgirt’i bazen bir üniversite laboratuvarıdır. Bazen bir teknoloji şirketidir. Bazen bir savunma sanayii tesisidir. Bazen bir sınıftır. Bazen bir çocuğun zihnidir. İşte Ahlat’ın bugüne söyleyeceği en büyük söz burada ortaya çıkar:
Geçmişte Anadolu’nun kapısını açan nesiller yetiştiren ruh, bugün geleceğin kapılarını açacak nesilleri yetiştirmelidir.
AHLAT’TAN YÜKSELEN YENİ ÇAĞRI
Ahlat’ın görevi bitmedi. Belki yeni başlıyor. Bin yıl önce Türklerin Anadolu’ya yürüyüşünde önemli bir merkez olan Ahlat, bugün Türk dünyasının yeniden birbirini keşfettiği çağda başka bir göreve hazırlanabilir.
Ahlat; Türk tarihinin hafıza merkezi, Türk gençliğinin buluşma merkezi,
Selçuklu araştırmalarının akademik merkezi, Türk sanatlarının eğitim merkezi,
Türk dünyası kültürel diplomasisinin merkezlerinden biri olabilir.
Çünkü şehirlerin de kaderi vardır. Bazı şehirler geçmişte büyük görevler üstlenir.
Bazıları gelecekte. Bazıları ise her iki dönemde de tarih sahnesine çıkar.
Ahlat bunlardan biridir.
AHLAT BİR ŞEHİRDEN FAZLASIDIR
Ahlat’a gittiğinizde yalnız mezar taşlarına bakmayın. Orada bir milletin yürüyüşünü görün. Bir taşın üzerinde Orta Asya’yı görün. Bir kümbette Selçuklu’yu görün. Van Gölü’nün ufkunda Anadolu’yu görün. Ve Malazgirt’e doğru baktığınızda İstanbul’a kadar uzanan yolu görün. Çünkü Ahlat bize aslında büyük bir tarih denklemini anlatmaktadır:
Türkistan hafızadır.
Ahlat hazırlıktır.
Malazgirt kapıdır.
Anadolu vatandır.
İstanbul büyük hedeftir.
Fakat bu zincirin son halkası geçmişte değildir. Son halka gelecektir. Bugün yapılması gereken, Ahlat’ı yalnız yılda birkaç gün hatırlanan bir tarih mekânı olmaktan çıkarmaktır. Onu Türk dünyasının gençlerinin tanıdığı, araştırmacılarının çalıştığı, devlet adamlarının buluştuğu ve ortak gelecek fikrinin üretildiği bir medeniyet merkezine dönüştürmektir. Çünkü milletler yalnız sınırlarını koruyarak yaşayamaz.
Hafızalarını koruyarak yaşarlar. Ve Türk dünyasının Anadolu’daki en güçlü hafıza taşlarından birinin üzerinde tek kelime yazmaktadır: Ahlat
