Tarihin, Medeniyetlerin ve Hatıraların İzinde
Arzu ÜNAL’ın Sofya İzlenimlerinden
Sofya’ya her gelişimde aynı duyguyu hissediyorum: Bu şehir yalnızca Bulgaristan’ın başkenti değildir. Balkanların tarihini, medeniyet mücadelelerini, dinlerin yan yana yaşama tecrübesini ve Osmanlı’nın bıraktığı derin izleri aynı meydanda buluşturan büyük bir hafıza merkezidir.
Bir tarafta modern Avrupa başkentinin caddeleri, tramvayları ve yeni şehir hayatı; diğer tarafta Roma Serdica’sının kalıntıları, kiliseler, sinagoglar, Osmanlı eserleri ve mineral suların çevresinde gelişmiş eski şehir…
Sofya’da yürürken aslında yüzyıllar arasında yürüyorsunuz.
Fotoğraflarımda yer alan 83 numaralı tarihî tramvay, Banya Başı Camii ve şehrin merkezindeki Sofya görüntüleri de bu yolculuğun birbirini tamamlayan parçaları oldu.
SOFYA: BALKANLARIN KAVŞAĞINDA BİR BAŞKENT
Sofya’nın tarihi, bugünkü Bulgaristan devletinden çok daha eskilere gider.
Şehrin geçmişi antik Serdica’ya, Roma İmparatorluğu’na, Bizans’a, Orta Çağ Bulgar devletlerine ve ardından yaklaşık beş asırlık Osmanlı dönemine uzanır.
Bu nedenle Sofya’yı yalnızca bugünkü binalarıyla değerlendirmek mümkün değildir.
Toprağın birkaç metre altında Roma vardır.
Sokakların köşesinde Osmanlı vardır.
Meydanlarda yakın dönem Bulgar tarihi vardır.
Ve bütün bunların üzerinde çağdaş Sofya yaşamaktadır.
İşte Balkan şehirlerini özel yapan da budur: Tarih burada üst üste değil, iç içe yaşamaktadır.
BİR TRAMVAYDAN DAHA FAZLASI: 83 NUMARALI HATIRANIN HİKÂYESİ
Sofya gezimiz sırasında karşıma çıkan en hoş sürprizlerden biri, fotoğrafını çektiğimiz yeşil renkli 83 numaralı tarihî tramvay oldu.
Bugün bu araç sıradan bir tramvay değildir. Banski Meydanı’nda Sofya’nın Turist Bilgilendirme Merkezi olarak kullanılmaktadır.
Sofya Belediyesi’nin turizm idaresine göre Tramvay 83, uzun yıllar şehrin toplu taşıma sisteminde hizmet veren tarihî MAN-Siemens araçlarından biridir. Araç 2015 yılında restore edildi ve 2024 yılı sonunda Banski Meydanı’na yerleştirilerek resmen turist danışma merkezine dönüştürüldü. Sofya’daki elektrikli tramvay taşımacılığının tarihi ise 1901’e kadar uzanmaktadır.
Fotoğrafın önünde dururken düşündüm:
Bir şehir eski bir tramvayı hurdaya ayırmak yerine onu geçmişi anlatan bir kültür nesnesine dönüştürüyorsa, aslında hafızasına sahip çıkıyor demektir.
Tramvay bugün hareket etmiyor olabilir.
Ama insanları zamanın içinde yolculuğa çıkarıyor.
83 NUMARALI TRAMVAYIN BULUNDUĞU YER TESADÜF DEĞİL
Tramvayın bulunduğu Banski Meydanı son derece anlamlı bir noktadır.
Sofya Belediyesi de bu bölgenin seçilmesinin tesadüf olmadığını özellikle belirtiyor. Burası eski Sofya’nın tarihî merkezlerinden biri ve farklı dinî yapıların birbirine yakınlığı nedeniyle bugün sıkça “Dinî Hoşgörü Dörtgeni” olarak tanıtılan bölgenin hemen yanı başındadır.
Burada birkaç dakikalık yürüyüş mesafesinde;
Banya Başı Camii’ni,
Sofya Sinagogu’nu,
Ortodoks kiliselerini,
Katolik yapıları
ve antik Serdica’nın izlerini görebiliyorsunuz.
Balkanların karmaşık tarihine rağmen, bugün bu yapıların aynı şehir merkezinde yan yana bulunması başlı başına güçlü bir mesajdır.
BANYA BAŞI CAMİİ: SOFYA’NIN MERKEZİNDE MİMAR SİNAN’IN İMZASI
Sofya gezimde beni en fazla etkileyen duraklardan biri hiç şüphesiz Banya Başı Camii oldu.
Fotoğrafın önündeki bilgilendirme levhasında da görüldüğü gibi burası bugün Sofya’nın en önemli Osmanlı eserlerinden biridir.
Sofya Belediyesi ve resmî turizm kaynakları caminin 1566-1567 yıllarında, büyük Osmanlı mimarı Mimar Sinan tarafından tasarlanarak inşa edildiğini belirtiyor. Yapının hayırsever Kadı Seyfullah Efendi’nin desteğiyle yaptırıldığı aktarılıyor.
Düşünün…
Kanuni Sultan Süleyman çağının büyük mimarı…
Süleymaniye’nin mimarı…
Selimiye ile mimarlık tarihine zirve koyan Sinan…
İstanbul’dan Edirne’ye uzanan o büyük mimari aklın imzası, bugün Sofya’nın merkezinde de yaşamaya devam ediyor.
Bu nedenle Banya Başı Camii yalnızca Bulgaristan Müslümanlarının ibadet mekânı değildir.
Aynı zamanda Osmanlı mimarlık tarihinin Balkanlardaki önemli halkalarından biridir.
“BANYA BAŞI” ADI NEREDEN GELİYOR?
Caminin adı da Sofya’nın şehir tarihini anlatıyor.
“Banya Başı” ifadesi, caminin eski hamamlar ve mineral su kaynaklarının bulunduğu bölgede inşa edilmesiyle ilişkilidir. Resmî Sofya kaynakları, caminin doğal mineral kaynaklarının bulunduğu alanda yükseldiğini ve adının da hamamlarla olan bu bağlantıdan geldiğini belirtiyor.
Aslında bu ayrıntı bize Osmanlı şehircilik anlayışını da gösteriyor.
Cami tek başına yapılmıyordu.
Etrafında hamam, çarşı, çeşme, han, imaret ve sosyal yapılar oluşuyordu.
Yani bir eser yapılırken onun çevresinde hayat da kuruluyordu.
TAŞIN VE TUĞLANIN ASIRLIK AHENGİ
Banya Başı Camii’nin mimarisine dikkatle baktığınızda Mimar Sinan’ın ölçülü fakat güçlü mimari anlayışını hissedersiniz.
Kesme taşlarla kırmızı tuğlaların dönüşümlü kullanılması cepheye ayrı bir hareket kazandırmaktadır. Merkezi kubbenin kurşunla kaplandığı ve yapının dönemin klasik Osmanlı mimarisinin özelliklerini taşıdığı resmî kaynaklarda da kaydediliyor.
Fakat benim için ihtişam yalnızca kubbenin büyüklüğünde değildir.
Asıl ihtişam şudur:
Yaklaşık dört buçuk asır sonra hâlâ ayakta olmasıdır.
Savaşlar geçti.
İmparatorluklar değişti.
Sınırlar yeniden çizildi.
Rejimler değişti.
Fakat caminin kubbesi hâlâ Sofya semalarında.
SOFYA’DA HÂLÂ YAŞAYAN BİR CAMİ
Banya Başı Camii’nin en önemli özelliklerinden biri, bugün bir müze olmaması, hâlâ asli fonksiyonunu sürdürmesidir.
Sofya Belediyesi camiyi bugün şehirde faal durumda bulunan Müslüman ibadethanesi olarak tanımlıyor.
Bu benim için çok önemliydi.
Çünkü tarihî bir camiyi görmek güzeldir.
Ama o caminin kapısından insanların ibadet etmek için girdiğini görmek çok daha anlamlıdır.
Bir eser ibadetle yaşıyorsa artık yalnızca tarih değildir.
Yaşayan hafızadır.
EVLİYA ÇELEBİ’NİN SOFYA’SI
Banya Başı Camii hakkında beni etkileyen başka bir ayrıntı da Evliya Çelebi’nin aktardıklarıdır.
Sofya’nın resmî turizm kaynağı, Evliya Çelebi’nin caminin minaresinin güzelliğine özellikle dikkat çektiğini ve onu dönemin Sofya’sındaki seçkin mimari eserlerden biri olarak anlattığını kaydediyor.
Bu bilgi beni yüzlerce yıl öncesine götürdü.
Bugün benim fotoğrafını çektiğim sokaklarda bir zamanlar Evliya Çelebi yürüdü.
Belki aynı kubbeye baktı.
Aynı minareyi gördü.
Aynı mineral suların buharını hissetti.
İşte seyahatin en güzel tarafı budur:
Tarih bir anda kitaptan çıkar ve önünüzde canlı hâle gelir.
SOFYA’DA OSMANLI’YI ARAMAK DEĞİL, OKUMAK GEREKİR
Sofya’ya gelen bir Türk ziyaretçinin şehre yalnızca “Osmanlı’dan ne kalmış?” sorusuyla bakması yeterli değildir.
Daha derin bir soru sormalıyız:
Osmanlı bu şehirde nasıl bir hayat kurmuştu?
Cevabı yalnızca camilerde değildir.
Hamamlardadır.
Çarşılardadır.
Yol güzergâhlarındadır.
Su sistemlerindedir.
Mahalle yapısındadır.
Vakfiyelerde ve şehir hafızasındadır.
Bugün bunların bir kısmı ayakta, bir kısmı değişmiş, bir kısmı ise tarih kitaplarında kalmıştır.
Fakat Banya Başı Camii gibi eserler, bütün bu şehir medeniyetinin hâlâ görülebilen kapılarıdır.
ESKİ SOFYA İLE YENİ SOFYA AYNI KAREDE
Fotoğraflarda beni en çok düşündüren şeylerden biri de buydu.
Bir karede tarihî tramvay.
Bir başka karede 16. yüzyıldan kalma Osmanlı camisi.
Diğer tarafta modern Sofya tabelası, yeni binalar ve çağdaş şehir hayatı.
İşte bugünkü Sofya tam olarak budur.
Eskiyi tamamen silmemiştir.
Yeni de geçmişin içinde donup kalmamıştır.
Şehir kendini yeniden üretmiştir.
Bir başkentin gücü de burada ortaya çıkar: Geçmişini korurken geleceğini kurabilmek.
BALKANLARIN MERKEZİNDEN TÜRKİYE’YE BAKMAK
Sofya’da gezerken insan ister istemez Türkiye-Bulgaristan ilişkilerini de düşünüyor.
Balkanlar sadece geçmişimizin coğrafyası değildir.
Türkiye’nin Avrupa’ya açılan kapılarından biridir.
Bulgaristan ise Türkiye ile Avrupa arasındaki ulaşım, ticaret, enerji, kültür ve insan hareketliliğinde stratejik öneme sahip komşumuzdur.
Bu nedenle Sofya’yı tanımak sadece turistik bir faaliyet değildir.
Balkanları anlamaktır.
Bulgar toplumunu anlamaktır.
Buradaki Türk ve Müslüman mirasını anlamaktır.
Ve gelecekte Türkiye ile Bulgaristan arasında kurulabilecek daha güçlü kültürel bağların imkânlarını görmektir.

BANYA BAŞI CAMİİ BİR KÜLTÜR KÖPRÜSÜDÜR
Bana göre Banya Başı Camii yalnızca korunması gereken bir Osmanlı eseri olarak değerlendirilmemeli.
Türkiye ile Bulgaristan arasında ortak tarih çalışmalarının, kültür turizminin, akademik araştırmaların ve gençlik projelerinin merkezlerinden biri hâline getirilebilir.
Gençler buraya getirilmeli.
Mimar Sinan anlatılmalı.
Osmanlı şehir kültürü anlatılmalı.
Sofya’nın çok dinli geçmişi anlatılmalı.
Çünkü tarih, gençlere yalnızca savaşlarla öğretilirse eksik kalır.
Onlara medeniyet de anlatılmalıdır.
BİR FOTOĞRAFIN ARDINDA YÜZYILLAR VAR
Bazen seyahat sırasında çektiğimiz fotoğraflar bize o anda sıradan gelir.
Bir tabelanın önünde dururuz.
Bir tramvaya bineriz.
Bir caminin yanında fotoğraf çektiririz.
Ama eve döndüğümüzde fark ederiz ki o fotoğrafın arkasında yüzlerce yıllık hikâye vardır.
83 numaralı tramvayın arkasında Sofya’nın modernleşme tarihi…
Banya Başı Camii’nin arkasında Mimar Sinan ve Osmanlı Balkanları…
Sofya’nın arkasında ise Roma’dan bugüne ulaşan yaklaşık iki bin yıllık bir şehir hafızası vardır.
SOFYA BANA ŞUNU SÖYLEDİ
Bu geziden geriye yalnızca fotoğraflar kalmadı.
Bir düşünce kaldı:
Şehirler konuşur.
Ama onları dinlemesini bilmek gerekir.
Bazen bir minare konuşur.
Bazen bir kubbe…
Bazen yüz yıllık bir tramvay…
Bazen toprak altından çıkan Roma taşları…
Ve Sofya bana şunu söyledi:
“Geçmişi silerek gelecek kurulmaz. Geçmişi anlayarak, koruyarak ve ondan ders çıkararak gelecek kurulur.”
Balkanların merkezinde, Sofya’nın sokaklarında yürürken bir kez daha gördüm ki bizim tarihimiz yalnızca Anadolu’nun sınırları içinde değildir.
Edirne’den sonra bitmez.
Filibe’de devam eder.
Sofya’da devam eder.
Üsküp’te, Prizren’de, Saraybosna’da, Köstence’de izlerini sürdürür.
Çünkü Balkanlar bizim için yalnızca eski bir coğrafya değildir.
Hatıramızdır. Komşuluğumuzdur. Kültürümüzdür. Ve gelecekte de birlikte yaşayacağımız ortak Avrupa coğrafyasıdır.
Arzu ÜNAL
Sofya Hatıraları – Balkanların Kalbinden İzlenimler
