Fırçasıyla sınırları aşan, öğretmenliğiyle genç kızlara yol açan, kısa ömründe sanat tarihimize kalıcı bir iz bırakan öncü bir kadın…

Arzu ÜNA

Bazı hayatları anlatırken yılları saymak yetmez. Çünkü insanın dünyada geçirdiği zamanla dünyaya bıraktığı değer her zaman aynı ölçüye sığmaz.

Müfide Kadri Hanım’ın hayatı da böyle bir hayattır.

Henüz gençliğinin başlangıcında resim yapan, müzikle uğraşan, öğrenci yetiştiren ve eserleri ülkesinin sınırlarını aşan bir kadın düşünün. Önünde uzun yıllar varmış gibi çalışan; fakat o yılları yaşamaya fırsat bulamayan bir kadın…

Onun hikâyesinde bir sanatçının heyecanı kadar, yarım kalmış bir ömrün hüznü de vardır. Bununla birlikte Müfide Kadri’yi yalnızca erken ölümünün gölgesinde hatırlamak, verdiği emeği eksik değerlendirmek olur. O, yaşarken üreten, meslek edinen, öğreten ve kendi adıyla sanat dünyasında yer açan bir insandı.

Bugün adını yeniden anmak, geçmişte kalmış bir başarıyı hatırlamanın yanında şu soruyla yüzleşmektir: Bir kız çocuğunun yeteneğini gördüğümüzde ona nasıl bir gelecek hazırlıyoruz?

BİR ÇOCUĞUN YETENEĞİNİ GÖREBİLMEK

Doğum yılı kaynaklarda 1889 ve 1890 olarak farklı biçimlerde verilen Müfide Kadri, İstanbul’da dünyaya geldi. Çok küçük yaşta anne ve babasını kaybetti; bakımını ve eğitimini üstlenen Kadri Bey’in desteğiyle yetişti.

Hayatının başlangıcındaki bu kayıp, onun hikâyesinin en hüzünlü taraflarından biridir. Fakat çocukluğunu yalnızca kayıplarla anlatmak da doğru olmaz. Çünkü karşısına, yeteneğini fark eden ve gelişmesi için imkân sağlayan insanlar çıktı.

Özel derslerle yürütülen eğitiminde resim ve müzik giderek belirgin bir yer edindi. Çocukluk merakı, çalışma ve yönlendirmeyle gelişen bir sanat uğraşına dönüştü.

Burada üzerinde durulması gereken önemli bir mesele vardır: Yetenek, kendiliğinden bütün engelleri aşan sihirli bir güç değildir. Görülmeye, eğitime, zamana ve desteğe ihtiyaç duyar.

Bir çocuğun çizdiği resme dikkatle bakmak, bazen onun geleceğini değiştirebilir. Müfide Kadri’nin hayatı, aile desteğinin ve doğru öğretmenlerle karşılaşmanın ne kadar belirleyici olabileceğini gösterir.

SANATA AÇILAN KAPI: EĞİTİM VE EMEK

Müfide Kadri’nin yetişmesinde Osman Hamdi Bey, Halil Paşa ve Salvatore Valeri gibi dönemin önemli sanatçılarından aldığı özel dersler etkili oldu. Bu eğitim, onun resme duyduğu ilgiyi teknik bilgiyle geliştirmesine yardımcı oldu.

Bu isimleri art arda sıralamak kolaydır. Asıl düşünülmesi gereken, o derslerin genç bir kadının hayatındaki karşılığıdır.

Desen çalışmak, biçimi doğru kurmayı öğrenmek, ışığın bir yüzü nasıl değiştirdiğini görmek, rengi ölçülü kullanabilmek… Bütün bunlar sabır isteyen süreçlerdir. Bir tablonun karşısında birkaç saniyede duyduğumuz hayranlığın arkasında, çoğu zaman sayısız deneme ve uzun çalışma saatleri bulunur.

Müfide Kadri’nin başarısını yalnızca doğuştan gelen yeteneğine bağlamak bu nedenle yetersizdir. Onun sanatında öğrenmenin, tekrarın ve çalışmanın payını da görmek gerekir.

Üstelik bu gelişim, kadınların sanat eğitimine erişiminin bugünkü kadar kurumsallaşmadığı bir dönemde gerçekleşiyordu. Özel ders alabilmek önemli bir imkândı; fakat bu imkân her yetenekli kız çocuğuna ulaşmıyordu.

Müfide Kadri’nin hikâyesi, desteklenen bir yeteneğin nerelere varabildiğini gösterirken, aynı fırsatları bulamayan çocukları da düşündürür.

AVRUPA’YA ULAŞAN BİR FIRÇA

Müfide Kadri’nin sanat yolculuğunun dikkat çekici duraklarından biri, eserinin Almanya’da sergilenmesi ve ödül kazanmasıdır. Münih sergisiyle ilişkilendirilen altın madalya, onun biyografisini ele alan sanat tarihi çalışmalarında önemli bir başarı olarak aktarılır.

Bu gelişmenin anlamı, bir ödülün kişisel sevincinden daha geniştir.

İstanbul’da yetişen genç bir kadın, yaptığı resimle başka bir ülkedeki izleyicinin karşısına çıkabilmiştir. Eseri, doğduğu evin ve yaşadığı çevrenin sınırlarını aşmıştır.

Bir sanatçının sesi bazen kelimelerle duyulur, bazen renklerle. Müfide Kadri’nin fırçası da onun henüz çok gençken kurduğu bu ilişkinin aracı olmuştur.

Yine de onu yalnızca “ödül kazanan kadın” olarak tanımak, sanatını dar bir çerçeveye yerleştirir. Madalya, başarısının önemli bir işaretidir; eserlerinin bütün anlamı değildir.

Onun hayatındaki daha kalıcı değer, resim yapmayı ciddiye alması ve sanat alanında kendi emeğiyle yer edinmesidir.

ÖĞRENDİĞİNİ BAŞKALARINA TAŞIMAK

Müfide Kadri, sanat çalışmalarının yanında öğretmenlik de yaptı. Numune mekteplerinde resim dersleri verdi; Süleymaniye’deki Numune-i İnas okullarında resim, nakış ve musiki alanlarında görev aldı.

Bu yönü, hayatının en fazla üzerinde durulmayı hak eden taraflarından biridir.

Çünkü öğretmenlik, kişinin bildiklerini anlatmasının ötesinde bir sorumluluktur. Öğrencinin kendisinde henüz göremediği bir yeteneği fark etmeyi, çekingenliğini anlamayı ve denemesine cesaret vermeyi gerektirir.

Müfide Kadri’nin öğrencileriyle yaptığı konuşmaların ayrıntılarını bilmiyoruz. Sınıfındaki her anı yeniden kuramayız. Fakat genç bir kadın ressamın kız öğrencilerin karşısında öğretmen olarak bulunmasının taşıdığı anlamı düşünebiliriz.

Öğrenciler, resim yapabilen ve bu bilgiyi öğreten bir kadını doğrudan görüyorlardı. Önlerinde bir meslek ve üretim örneği vardı.

Bazen bir çocuğun geleceğe ilişkin düşüncesini değiştiren şey, karşısında gördüğü böyle bir insandır.

Bu nedenle Müfide Kadri’nin mirasını yalnızca tuvalleri üzerinden değerlendirmek eksik kalır. Öğretmenliği de o mirasın bir parçasıdır.

RESİMLERİNDEKİ SESSİZ DÜNYA

Müfide Kadri’nin çalışmalarında manzara, natürmort, portre ve otoportre gibi konular yer alır. Sanatına ilişkin araştırmalar, Fransız resmi ve Barbizon geleneğiyle, özellikle Camille Corot’nun yaklaşımıyla bağlantılar kurar.

Bu çeşitlilik, onun farklı konular üzerinde çalışan bir sanatçı olduğunu gösterir.

Bir portrede yüzün görünüşü kadar ifade de önem kazanır. Bir manzarada ağaçların ve ufkun yanında ışığın yarattığı duygu belirir. Gündelik eşyalar bile ressamın bakışıyla yeni bir dikkat alanına dönüşebilir.

Müfide Kadri’nin eserlerine bu düşünceyle yaklaşmak gerekir: Onlarda genç bir sanatçının dünyayı görme ve gördüğünü resim diliyle anlatma çabası vardır.

Kadın figürleri üzerinden yapılacak değerlendirmelerde de aynı özen gereklidir. Her figüre sanatçının açıkça ifade etmediği bir düşünceyi yüklemek yerine, resimde görülebilen duruşu, mekânı, bakışı ve kompozisyonu dikkatle incelemek daha sağlam bir yoldur.

Onun kadınları nasıl resmettiği kadar, bir kadın olarak resmi nasıl kurduğu da sanat tarihimizin önemli sorularından biridir.

KENDİ YÜZÜNE BAKAN BİR SANATÇI

Otoportre, sanatçının kendi yüzünü resmettiği bir çalışma olmanın yanında, kendisini nasıl gördüğünü düşünmemize de imkân verir.

Müfide Kadri’nin otoportrelerine bu açıdan bakıldığında, genç bir kadının sanat dünyasındaki varlığı daha görünür hâle gelir. Karşımızda hakkında başkalarının konuştuğu tarihsel bir kişi vardır; aynı zamanda kendi görüntüsünü kendi eliyle kurmuş bir ressam bulunur.

Bunun taşıdığı anlam güçlüdür.

Kadınların geçmişteki hayatlarını çoğu zaman başkalarının yazdıklarından öğreniriz. Otoportrede ise sanatçının kendi bakışıyla karşılaşırız. Ne hissettiğini kesin olarak bilemesek de yaptığı tercihleri görürüz: yüzünü nasıl yerleştirdiğini, ışığı nerede topladığını, izleyiciyle nasıl bir mesafe kurduğunu…

Bu karşılaşma, Müfide Kadri’yi bir biyografi maddesinden çıkarıp eserleriyle tanımamıza yardımcı olur.

RENKLERİN YANINDA SESLER

Müfide Kadri’nin sanat dünyasında müziğin de önemli bir yeri vardı. Çalgılarla ilgilendiği ve beste yaptığı bilinir. Sözleri Selahattin Bey’e ait “Tenan-i Şebap” adlı bestesinin dönemin sanat dergilerinde yayımlandığı aktarılır.

Resim ve müzik, onun hayatında yan yana gelişen iki ifade alanıydı.

Birinde renk, çizgi ve ışık; diğerinde ses, ritim ve ezgi bulunuyordu. Her ikisi de dikkat, çalışma ve incelik istiyordu.

Bu çok yönlülük, Müfide Kadri’nin öğrenmeye açık kişiliğini anlamamız bakımından değerlidir. Kısa hayatının içinde farklı sanat dallarına zaman ayırmış olması, üretme isteğinin genişliğini gösterir.

Onun müzikle ilişkisini hatırlamak, ressam kimliğinin yanında başka bir emeğini de görünür kılar.

YARIM KALAN ÖMRÜN AĞIRLIĞI

Müfide Kadri, verem nedeniyle 1912 yılında İstanbul’da hayatını kaybetti. Doğum yılına ilişkin farklılıklar sebebiyle kesin bir yaş vermek yerine, yirmili yaşlarının başında aramızdan ayrıldığını söylemek daha doğrudur.

Bu erken ölümün ardından insanın aklına aynı soru gelir: Daha uzun yaşasaydı neler yapabilirdi?

Hangi resimleri tamamlayacak, hangi öğrencileri yetiştirecek, sanatını nasıl geliştirecekti?

Bunları bilemeyiz.

Fakat yaşayamadığı yılları düşünürken yaşadığı yıllardaki emeğini gölgede bırakmamalıyız. Müfide Kadri’yi yalnızca gerçekleşmemiş ihtimaller üzerinden anlatmak, tamamladığı işlere haksızlık olur.

O, kısa ömründe resim yaptı, ders verdi, müzikle uğraştı ve eserlerini izleyiciyle buluşturdu. Anılmayı hak etmesi için gelecekte yapabileceklerine ihtiyaç yoktur. Yaptıkları zaten değerlidir.

BİR KADININ HATIRASINI BAŞKA BİR KADININ KALEMİ YAŞATTI

Müfide Kadri’nin hatırası edebiyatta da karşılık buldu. Halide Edip Adıvar, Son Eseri adlı romanını ona ithaf etti. Bu bağ, Müfide Kadri’nin yaşamını ve sanatını ele alan araştırmalarda da incelenmiştir.

Bir ressamın ardından bir yazarın bıraktığı bu iz, kültürel hafızanın nasıl yaşadığını gösterir.

Sanatçılar yalnızca kendi eserleriyle hatırlanmaz. Onları önemseyenlerin yazdıkları, araştırmacıların bulduğu belgeler, öğretmenlerin öğrencilerine anlattıkları da bu hafızayı taşır.

Bu yüzden geçmişte yaşamış bir kadının adını yeniden yazmak, basit bir anma değildir. Unutulmaya karşı verilen dikkatli bir emektir.

BUGÜNE KALAN SORUMLULUK

Müfide Kadri’nin hayatını okurken duygulanmak anlaşılır bir şeydir. Fakat bu duygunun bugünkü hayatla bir bağ kurması da gerekir.

Yetenekli bir kız çocuğunun eğitimine destek oluyor muyuz? Sanat derslerini gelişimin önemli bir parçası sayıyor muyuz? Gençlerin üretimlerini gösterebilecekleri alanlar açıyor muyuz?

Geçmişin öncülerini anmak, bu soruları daha ciddi sormamıza yardım etmelidir.

Aynı zamanda sanatçıların eserlerini korumak, doğru biçimde belgelemek ve erişilebilir kılmak gerekir. Kadın sanatçıların hayatları anlatılırken birbirinden aktarılan bilgilerin araştırılması, belirsiz ayrıntıların kesinmiş gibi sunulmaması da bu sorumluluğun içindedir.

Saygı, övgünün yanında özen ister.

Müfide Kadri’ye gösterilecek özen; adını, sanatını, öğretmenliğini ve yaşadığı dönemi birlikte ele almaktır.

FIRÇADAN HAFIZAYA KALAN İZ

Müfide Kadri Hanım’ın hayatında insanı en çok etkileyen şey, zamanın kısalığıyla emeğin büyüklüğü arasındaki ilişkidir.

Bir çocuğun fark edilen yeteneği, genç bir ressamın çalışmalarına dönüştü. Öğrendikleri sınıflara taşındı. Eserleri başka ülkelerde izlendi. Ardından ömrü, daha başlangıcındayken sona erdi.

Bugün bize düşen, bu hayatı yalnızca hüzünle kapatmamaktır.

Resimlerine bakmak, hakkında araştırmak, gençlere adını anlatmak ve onun hikâyesinden eğitim adına bir sorumluluk çıkarmak da gerekir.

Bu yazı dizisinde, hak ettiği ölçüde hatırlanmayan kadınların hayatlarına yer verirken aynı inancı taşıyoruz: Bir toplum, kadınların emeğini tanıdıkça kendi geçmişini daha iyi anlar.

Müfide Kadri Hanım, kısa ömründe kendisinden sonra gelenlerin görebileceği bir iz bıraktı.

O izi yaşatmak, bugün bizim elimizde.

Her kadın kendi hikâyesinin kahramanıdır. Birbirimizin hikâyesini hatırlamak ise ortak sorumluluğumuzdur.