Arzu ÜNAL
Bir kuyudan fazlası: İnanç, su güvenliği, bilim ve gelecek açısından stratejik bir emanet
Dünyada petrol kuyuları vardır; ülkelerin ekonomisini değiştirir. Altın madenleri vardır; devletlerin hazinelerini büyütür. Nehirler vardır; şehirleri ve medeniyetleri besler. Fakat Mekke’nin kalbinde öyle bir kuyu vardır ki değeri varille, tonla veya dolarla ölçülemez:
Zemzem.
Çünkü Zemzem yalnız susuzluğu gideren bir su değildir. Müslümanların hafızasında Hz. Hacer’in arayışını, Hz. İsmail’in çocukluğunu, Hz. İbrahim’in teslimiyetini ve Mekke’nin doğuşunu birbirine bağlayan büyük bir semboldür.
Binlerce yıldır anlatılan bu hikâyenin bugün hâlâ yaşayan bir su kaynağıyla buluşması ise Zemzem’i yalnız dinî tarih açısından değil; jeoloji, hidroloji, şehirleşme, su güvenliği ve stratejik kaynak yönetimi açısından da dikkat çekici hâle getiriyor.
HİKÂYE BİR ANNENİN SU ARAYIŞIYLA BAŞLADI
İslam geleneğine göre Hz. İbrahim, Hz. Hacer ile küçük oğlu Hz. İsmail’i Mekke’nin o dönemde susuz ve bitkisiz vadisine bıraktı.
Yanlarındaki su tükendiğinde Hz. Hacer oğluna su bulabilmek için Safa ile Merve arasında koştu. Zemzem’in ortaya çıkışı bu hadiseyle ilişkilendirilir. Bu arayışın hatırası bugün hac ve umrenin sa’y ibadetinde yaşamaya devam etmektedir. Buradaki en büyük derslerden biri şudur:
Zemzem’in hikâyesi beklemenin değil, aramanın hikâyesidir.
Hz. Hacer yalnızca dua etmedi; yürüdü, koştu, aradı. İnsanlık için de büyük mesaj budur:
Tevekkül, tedbiri terk etmek değildir. İnanç ile gayret birbirinin rakibi değil, tamamlayıcısıdır.
“DÖRT BİN YILDIR HİÇ DURMADAN AKIYOR” DERKEN DİKKAT
Zemzem hakkında konuşurken inançla tarihî ve bilimsel bilgiyi birbirinden ayırarak doğru ifade etmek gerekir.
Zemzem’in geçmişi Hz. İbrahim ve Hz. İsmail dönemine dayandırılır. Ancak kuyunun tarih boyunca kesintisiz biçimde aynı durumda kaldığını söylemek doğru değildir. Kaynaklara göre Zemzem Kuyusu bir dönem kaybolmuş veya kullanılmaz hâle gelmiş, daha sonra Hz. Muhammed’in dedesi Abdülmuttalib tarafından yeniden kazılmıştır.
Bu ayrıntı Zemzem’in değerini azaltmaz.
Tam tersine onun tarihinin ne kadar uzun olduğunu ve kuşaklar boyunca korunarak bugüne taşındığını gösterir.
Dolayısıyla daha doğru cümle şudur:
Zemzem, kökleri binlerce yıl öncesine uzanan ve bugün hâlâ su vermeye devam eden dünyanın en dikkat çekici tarihî su kaynaklarından biridir.
ÇÖLÜN ORTASINDAKİ 30 METRELİK KUYU
İşin bilimsel tarafına baktığımızda da ilginç bir tablo karşımıza çıkıyor.
Zemzem Kuyusu yaklaşık 30 metre derinliğindedir. Bunun yaklaşık 12,8 metresi yapılandırılmış bölümden, yaklaşık 17,2 metresi ise kaya içerisinde açılmış bölümden oluşur. Kuyunun çapı yaklaşık 1,5–2,5 metre arasında değişmektedir. Modern araştırmalar kuyunun bir yeraltı su sistemi içerisinde beslendiğini gösteriyor. Zemzem’in sürdürülebilirliği bugün hidrojeolojik yöntemlerle takip ediliyor; yağışın yeraltı rezervlerine katkısı, su seviyesi, çekim miktarı ve çevredeki yapılaşmanın yeraltı su sistemine etkileri izleniyor.
İşte burada inanç ile bilimi birbirine düşürmemek gerekir.
Bilim suyun hangi jeolojik yapılardan geldiğini araştırır; iman ise o suyun insanlık hafızasındaki anlamını anlatır. Birinin cevabı “nasıl?”, diğerinin alanı “ne anlam taşıyor?” sorusudur.
ASIL MUCİZE SADECE SUYUN ÇIKMASI MI?
Zemzem üzerine düşünürken mesele yalnızca binlerce yıl önce suyun ortaya çıkması değildir.
Bugün asıl dikkat edilmesi gereken başka bir gerçek vardır:
Mekke artık küçük bir vadi değildir.
Devasa oteller, yollar, tüneller, yüksek yapılar ve milyonlarca hacı ve umreciyi ağırlayan büyük bir şehir vardır.
Buna rağmen Zemzem kaynağının korunabilmesi için bilimsel bir sistem kurulmuştur.
Su miktarı ölçülüyor.
Kalitesi takip ediliyor.
Yeraltı rezervi inceleniyor.
Güvenli çekim miktarı hesaplanıyor.
Çevredeki inşaatların yeraltı su hareketlerine etkileri araştırılıyor.
Yağış ve beslenme alanları izleniyor.
Demek ki mesele artık yalnızca “Zemzem var mı?” değildir.
Yeni çağın sorusu şudur:
“Bu emanet gelecek bin yıllara nasıl taşınacak?”
21. YÜZYILDA SU, PETROLDEN DAHA STRATEJİK OLABİLİR
Burada Zemzem’den bütün dünyaya uzanan daha büyük bir stratejik ders çıkıyor.
- yüzyılın jeopolitiği büyük ölçüde petrol üzerinden şekillendi.
- yüzyılın en önemli mücadele alanlarından biri ise giderek tatlı su güvenliği olacaktır.
Nüfus artıyor.
Şehirler büyüyor.
Yeraltı suları azalıyor.
İklim değişiyor.
Kuraklık riski genişliyor.
Bu nedenle gelecekte devletlerin gücü yalnızca sahip oldukları petrol, doğal gaz, altın veya silah miktarıyla ölçülmeyecek.
Suyunu koruyabilen devlet güçlü olacaktır.
Bu açıdan Zemzem’in korunmasında uygulanan sürekli ölçüm ve sürdürülebilir çekim yaklaşımı çok daha geniş bir medeniyet dersine dönüşmektedir:
Kaynağa sahip olmak yetmez; kaynağı yönetmek gerekir.
ZEMZEM’İN ETRAFINDA ARTIK BİR “SU GÜVENLİĞİ AKLI” VAR
Suudi Arabistan’da 2000 yılında Zemzem Araştırmaları ve Çalışmaları Merkezi kurulmuştur. Merkez; kuyunun su kaynaklarını incelemek, miktar ve kaliteyi takip etmek, hidrojeolojik araştırmalar yapmak ve sürdürülebilirliği korumakla görevlidir.
Bu son derece önemlidir.
Çünkü kutsal kabul edilen bir kaynağı korumanın yolu yalnızca ona saygı göstermek değildir.
Onu bilimle korumaktır.
Sensör gerekir.
Jeolog gerekir.
Hidrojeolog gerekir.
Laboratuvar gerekir.
Çevre koruma alanı gerekir.
Veri gerekir.
Uzun vadeli planlama gerekir.
Böyle bakıldığında Zemzem’in çevresindeki sistem aslında önemli bir medeniyet anlayışını temsil etmektedir:
Emanete imanla sahip çıkılır; fakat emanet akıl, bilim ve teknolojiyle korunur.
KUYUDAN ŞEHİR, ŞEHİRDEN MEDENİYET DOĞDU
Zemzem’in tarihindeki en stratejik noktalardan biri belki de budur.
Su varsa hayat vardır.
Hayat varsa yerleşim vardır.
Yerleşim varsa ticaret başlar.
Ticaret yolları insanları buluşturur.
İnsanların buluştuğu yerde şehir ve medeniyet doğar.
Dolayısıyla Zemzem yalnızca Mekke’de bulunan bir kuyu olarak okunamaz.
Mekke’nin insan coğrafyasının oluşmasında suyun belirleyici rolünü temsil eden tarihî merkezlerden biridir.
Çölün ortasında su, insanı kendisine çeker.
İnsan ticareti getirir.
Ticaret yolları büyütür.
Ve zaman içerisinde küçük bir yerleşim dünyanın en büyük manevî merkezlerinden birine dönüşür.
Bu nedenle tarihte medeniyetlerin haritasını anlamak isteyen kişi önce suyun haritasına bakmalıdır.
Nil olmadan Mısır’ı, Fırat ve Dicle olmadan Mezopotamya’yı anlamak mümkün olmadığı gibi, Mekke tarihini düşünürken Zemzem’i görmezden gelmek de mümkün değildir.
ZEMZEM’İN DEĞERİ NEDEN PARAYLA ÖLÇÜLEMEZ?
“Dünyanın en değerli suyu” ifadesini ekonomik bir fiyatlandırma olarak değil, manevî değer açısından anlamak gerekir.
Çünkü Zemzem’i değerli yapan litre fiyatı değildir.
Onu değerli yapan hatırasıdır.
Milyarlarca insanın ortak inanç dünyasındaki yeridir.
Hac yolculuğunun hatırasıdır.
Bir annenin evladına su aramasının sembolüdür.
Duanın, sabrın ve teslimiyetin hafızasıdır.
Dünyanın farklı köşelerinden gelen Müslümanların aynı kaynaktan su içebilmesidir.
Petrol satın alınabilir.
Altın satın alınabilir.
Toprak satın alınabilir.
Fakat medeniyet hafızasının fiyatı yoktur.
Zemzem’i “değerli” yapan asıl unsur budur.
BİR DAMLA SU, BİR MİLYARLIK COĞRAFYAYI BİRLEŞTİRİYOR
Zemzem’in stratejik anlamının belki de en az konuşulan tarafı budur.
Endonezya’dan Türkiye’ye…
Bosna’dan Özbekistan’a…
Afrika’dan Kafkasya’ya…
Balkanlardan Orta Asya’ya kadar milyonlarca insan Mekke’ye geldiğinde aynı kıbleye yöneliyor ve aynı Zemzem’den içiyor.
Dil farklıdır.
Irk farklıdır.
Ülke farklıdır.
Fakat su aynıdır.
Bu nedenle Zemzem aynı zamanda İslam coğrafyasının ortak hafıza unsurlarından biridir.
Bazen büyük medeniyetleri yalnız ordular bir arada tutmaz.
Ortak hatıralar da tutar.
Kâbe, hac, ezan, kıble ve Zemzem gibi semboller, coğrafi sınırları aşan büyük bir ortak bilinç oluşturur.
ZEMZEM BİZE GELECEK İÇİN NE SÖYLÜYOR?
Bugün insanlık devasa teknolojilere sahip.
Uzaya araç gönderiyoruz.
Deniz suyunu arıtıyoruz.
Dağları deliyoruz.
Yapay zekâ geliştiriyoruz.
Fakat hâlâ insanlığın temel meselesi değişmedi:
Su.
Zemzem’in binlerce yıllık hikâyesinden geleceğe çıkarılması gereken stratejik ders bu nedenle yalnız Müslümanlara değil bütün insanlığa yöneliktir:
Kaynaklarını kirletme.
Yeraltı sularını hesapsız tüketme.
Şehirlerini su havzalarını yok ederek büyütme.
Suyu sıradan bir ticari meta gibi görme.
Ve gelecek nesillerin hakkını bugünden tüketme.
Çünkü geleceğin gerçek zenginliği kasalarda değil, korunmuş kaynaklarda olacaktır.
SON SÖZ: BİR KUYUDAN DAHA BÜYÜK BİR HİKÂYE
Zemzem’e baktığımızda yalnızca su görürsek hikâyenin yarısını okumuş oluruz.
Orada bir annenin mücadelesi vardır.
Bir çocuğun susuzluğu vardır.
Bir peygamberin teslimiyeti vardır.
Bir şehrin doğuşu vardır.
Bir medeniyetin hafızası vardır.
Ve bugün artık jeologların, hidrojeologların, mühendislerin ve modern ölçüm sistemlerinin korumaya çalıştığı stratejik bir su kaynağı vardır.
Zemzem’in bize verdiği belki de en büyük ders şudur:
Su hayattır; fakat suya anlam veren insanın ona yüklediği emanettir.
Binlerce yıl önce çölde başlayan hikâye bugün devam ediyor.
İnsanlar değişti.
Devletler değişti.
Şehirler büyüdü.
Teknoloji değişti.
Fakat Mekke’nin kalbindeki o kaynak hâlâ insanlara aynı şeyi hatırlatıyor:
Bazen bir medeniyetin başlangıcı, yalnızca bir damla sudur.
Ve bazı sular yalnız bedeni değil, bir milletin, bir ümmetin ve bir medeniyetin hafızasını da besler.
