Arzu ÜNAL’ın Filibe İzlenimlerinden

Filibe sokaklarında yürürken insan yalnızca bir şehri gezmiyor; katman katman açılan bir tarihin içinden geçiyor. Roma’dan Bizans’a, Osmanlı’dan bugünkü Bulgaristan’a kadar uzanan uzun bir medeniyet hafızası, şehrin taşlarında hâlâ okunabiliyor.

Bu hafızanın en güçlü şahitlerinden biri de Filibe’nin merkezinde bütün ihtişamıyla ayakta duran Muradiye Camii, diğer adıyla Cuma Camii – Ulu Cuma Camiidir.

Fotoğraflarda görülen taş ve tuğlanın iç içe geçtiği heybetli duvarlar, kemerli girişler, geniş ibadet mekânı, kubbeler, hat levhaları ve süslemeler sadece bir mimari güzelliği göstermiyor. Burası, yaklaşık altı asırdır yaşayan bir medeniyetin sessiz fakat güçlü şahididir.

Muradiye Adını Sultan II. Murad’dan Alıyor

Filibe’deki Cuma Camii, bugün Bulgarca kaynaklarda “Dzhumaya Mosque” olarak anılıyor. Osmanlı döneminde ise Ulu Cuma Camii ve hükümdarın adına nispetle Muradiye Camii olarak biliniyordu.

Filibe Belediyesi’nin resmî turizm kaynaklarına göre bugünkü yapı, Sultan II. Murad döneminde, yani 1421–1451 yılları arasında şekillenmiştir. Aynı kaynaklar burayı Balkanlar’daki en eski Osmanlı dinî yapılarından biri olarak tanımlıyor.

Dolayısıyla Muradiye Camii’ne baktığımızda yalnızca bir ibadethaneye değil, Osmanlı’nın Balkanlar’daki ilk şehirleşme dönemlerinden kalmış çok önemli bir mimari belgeye bakıyoruz.

Filibe’nin Şehir Kimliğinin Merkezinde Bir Cami

Osmanlı döneminde Filibe sıradan bir şehir değildi.

Balkanların önemli ticaret, ulaşım, zanaat ve kültür merkezlerinden biri hâline gelmişti. Muradiye Camii de tam bu şehir düzeninin merkezinde bulunuyordu.

Caminin çevresinde zamanla çarşılar, hanlar, hamamlar, bedestenler ve ticaret yolları gelişti. Filibe’de Uzun Çarşı’nın, hanların ve büyük hamamların oluşması, şehrin Osmanlı dönemindeki ekonomik ve sosyal dönüşümünün parçalarıydı.

Bu nedenle Muradiye Camii sadece namaz kılınan bir yer değildi.

Şehrin kalbiydi.

Cuma günü insanların buluştuğu, tüccarların birbirine haber verdiği, yolcuların soluklandığı, ilim adamlarının konuştuğu, halkın birbiriyle görüştüğü sosyal bir merkezdi.

Dokuz Kubbenin Altında Altı Asırlık Hafıza

Muradiye Camii’nin mimarisini diğer birçok Osmanlı camisinden ayıran önemli özelliklerden biri, çok kubbeli yapısıdır.

Resmî Filibe kaynakları caminin dokuz kubbeye sahip olduğunu, büyük dikdörtgen bir plana oturduğunu ve taş ile tuğlanın dönüşümlü kullanıldığı karakteristik bir duvar örgüsüne sahip bulunduğunu belirtiyor.

Fotoğraflarda dış cepheye baktığımızda da bunu çok açık biçimde görüyoruz.

Taş sıralarının arasına yerleştirilen kırmızı tuğlalar, kemerler ve pencere düzeni yapıya olağanüstü bir ritim kazandırıyor.

Burası gösterişli olmak için yapılmış bir yapı değildir.

İhtişamını sadelikten, oranlardan ve güçlü mimarisinden alır.

İçeri Girdiğinizde Zaman Yavaşlıyor

Caminin dışındaki hareketli Filibe ile içerideki atmosfer birbirinden tamamen farklıdır.

Kapıdan içeri girildiğinde insanı geniş bir ibadet alanı karşılıyor.

Yüksek kemerler…

Kubbe geçişleri…

Hat levhaları…

Bitkisel motifler…

Avizeler…

Ahşap mahfil…

Ve saf düzenini belirleyen halılar…

Fotoğraflarda bütün bunların bir araya gelerek son derece güçlü bir manevi atmosfer oluşturduğu görülüyor.

Resmî kaynaklar, caminin iç duvar süslemelerinde çiçekler, dallar ve bitkisel motiflerin yanı sıra Kur’an’dan ayetlerin bulunduğu madalyonların yer aldığını belirtiyor. Bu bezemelerin önemli bir bölümünün geç Osmanlı döneminde yenilendiği düşünülüyor.

Bana göre Muradiye Camii’nin asıl ihtişamı tam da burada ortaya çıkıyor.

İnsan içeride yüksek sesle konuşmak istemiyor.

Çünkü bazen tarih anlatılmaz.

Hissedilir.

Taş ve Tuğlanın Kurduğu Medeniyet Dili

Muradiye Camii’nin dış cephesinde özellikle dikkatimi çeken unsur, taş ve tuğlanın birlikte kullanılması oldu.

Bu teknik yalnızca estetik değildir.

Balkanların mimari geleneği ile erken Osmanlı mimarisinin kesiştiği önemli bir üslubu temsil eder.

Resmî kaynaklarda da yapının mimari tekniğinin Balkanlar’daki eski yapı gelenekleriyle erken Osmanlı mimarisinin birleşimini yansıttığı belirtilmektedir.

İşte medeniyet dediğimiz şey bazen tam olarak budur:

Bir millet gittiği coğrafyayı yok etmez.

Oradaki birikimi alır, kendi estetiğiyle işler ve yeni bir şehir kültürü meydana getirir.

Filibe bunun en güzel örneklerinden biridir.

Cami Şehre Hükmetmiyor, Şehirle Konuşuyor

Muradiye Camii’nin bana göre en önemli mimari özelliklerinden biri de bulunduğu çevreyle kurduğu ilişkidir.

Şehrin merkezinde olmasına rağmen çevresini boğmuyor.

Tam tersine çarşıyla, sokakla, meydanla ve insanlarla birlikte yaşıyor.

Bugün bile önünden binlerce kişi geçiyor.

Turistler fotoğraf çekiyor.

Filibeliler günlük hayatlarını sürdürüyor.

Müslümanlar ibadet ediyor.

Ve cami bütün bu hareketin içinde sessizce duruyor.

Altı asırdır.

Filibe’de Osmanlı’nın Şehircilik İmzası

Muradiye Camii’ni tek başına değerlendirmek eksik olur.

Çünkü Filibe’de Osmanlı şehir medeniyetini meydana getiren geniş bir yapı ağı vardı.

Cuma Camii…

İmaret Camii…

Hanlar…

Hamamlar…

Bedesten…

Uzun Çarşı…

Köprüler…

Filibe Belediyesi’nin tarih kaynakları, Sultan II. Murad döneminde Osmanlı şehir dokusunun belirgin biçimde geliştiğini ve camilerle birlikte ticari yapıların şehrin yeni merkezlerini oluşturduğunu ifade ediyor.

Yani Osmanlı Filibe’ye yalnızca bir cami yapmamıştır.

Bir şehir düzeni kurmuştur.

Bugün Hâlâ İbadete Açık Olması Çok Kıymetli

Balkanlarda yüzlerce Osmanlı eseri zaman içerisinde yıkıldı, farklı amaçlarla kullanıldı veya ortadan kayboldu.

Muradiye Camii ise bugün hâlâ yaşayan bir ibadethanedir.

Filibe’nin resmî turizm kaynakları da yapının günümüzde Müslüman cemaat tarafından aktif biçimde kullanıldığını kaydediyor.

Bunun anlamı büyüktür.

Çünkü bir tarihî yapıyı müze olarak korumak başka şeydir.

Onu kuruluş amacına uygun biçimde yaşatmak başka şey.

Muradiye Camii’nde ezan, secde ve dua devam ettiği sürece yapı yalnızca geçmişe ait değildir.

Bugünün de parçasıdır.

Caminin İçinde Geçmişle Konuşmak

Muradiye Camii’nin ortasında durduğumda aklımdan şu geçti:

Bu kubbelerin altında bizden önce kaç insan dua etti?

Kaç anne evladı için ellerini açtı?

Kaç yolcu burada huzur buldu?

Kaç tüccar Cuma namazından sonra çarşıya döndü?

Kaç çocuk babasının elinden tutarak ilk defa bu camiye girdi?

Kaç nesil geldi geçti?

İşte tarih bazen kitap sayfalarında değil, böyle mekânlarda insanın karşısına çıkar.

Bir sütunda…

Bir kemerde…

Bir ahşap kapıda…

Bir hat levhasında…

Bir secde yerinde…

Muradiye Camii Bir Hafıza Merkezi Olmalıdır

Bu yapıların korunması yalnızca Bulgaristan Müslümanlarının meselesi olarak görülmemelidir.

Muradiye Camii Balkan tarihinin ortak kültür mirasıdır.

Türkiye ile Bulgaristan arasında kültürel bağların güçlendirilmesinde de son derece önemli bir yere sahiptir.

Özellikle gençlerin bu eserleri görmesi gerekir.

Türkiye’den Balkanlara giden öğrenciler yalnızca turistik merkezleri değil, bu medeniyet yapılarını da ziyaret etmelidir.

Çünkü gençlerimize “Balkanlarda yüzlerce yıl yaşadık” demek başka şeydir.

Onları Filibe’ye getirip:

“İşte eserimiz burada.”

demek başka şeydir.

Filibe’de Bir Cami Değil, Bir Medeniyet Ayakta

Muradiye Camii’nin önünde durduğumda taşlara bakmadım sadece.

Geçmişe baktım.

İçeri girdiğimde yalnızca kubbeleri görmedim.

Bir medeniyetin estetik anlayışını gördüm.

Halıların üzerinde yürürken yalnızca bir ibadet mekânında değildim.

Yüzlerce yıllık Balkan Türk tarihinin içinde yürüyordum.

Ve bir kez daha şunu düşündüm:

Bir milletin gerçek büyüklüğü yalnızca kazandığı savaşlarla ölçülmez.

Geride bıraktığı şehirlerle, köprülerle, camilerle, çeşmelerle, vakıflarla ve insanlığa kazandırdığı eserlerle ölçülür.

Muradiye Camii bugün Filibe’nin merkezinde dimdik duruyorsa, bize sessizce şunu söylüyor:

“Buradan bir medeniyet geçti.”

Hayır…

Sadece geçmedi.

İz bıraktı.

Ve o iz, Filibe’nin kalbinde hâlâ yaşamaya devam ediyor.

Arzu ÜNAL

Filibe İzlenimleri