Bir Medeniyetin Akılla Dünyaya Seslenişi

Arzu ÜNAL

Tarihte bazı insanlar yalnızca kendi çağlarında yaşamazlar. Onlar, yüzyılların üzerinden konuşmaya devam eder; fikirleriyle ülkelerin sınırlarını aşar, insanlığın ortak hafızasına dönüşürler.

İbn-i Sina işte böyle bir isimdir.

Onu sadece büyük bir hekim olarak anlatmak eksik olur. O; tıp, felsefe, mantık, matematik, astronomi ve tabiat bilimleri arasında dolaşabilen büyük bir düşünce insanıdır. Yaşadığı coğrafyanın ilim birikimini sistemleştirmiş, kendisinden önce gelen bilgiyi sorgulamış, geliştirmiş ve kendisinden sonraki nesillere aktarabilecek bir yapıya kavuşturmuştur.

Bu sebeple İbn-i Sina Haftası, yalnızca geçmişte yaşamış büyük bir âlimi anma haftası olmamalıdır.

Asıl soru şudur:

İbn-i Sina’yı yetiştiren medeniyet anlayışını bugün yeniden kurabilir miyiz?

Çünkü büyük milletleri büyük yapan yalnızca ordularının kuvveti değildir.

Asıl güç, yetiştirdikleri insanın kalitesidir.


İBN-İ SİNA’YI ANMAK DEĞİL, ANLAMAK

İbn-i Sina’yı birkaç cümleyle övmek kolaydır.

Zor olan, onun nasıl bir zihinsel iklimden çıktığını anlamaktır.

İbn-i Sina’nın yaşadığı dönemlerde Orta Asya’dan Horasan’a, Buhara’dan Semerkant’a uzanan geniş coğrafya yalnızca ticaret yollarının değil, fikirlerin de kavşak noktasıydı.

Matematikçiler, tabipler, filozoflar, astronomlar, dil bilimciler ve düşünürler aynı medeniyet havzasında yetişiyordu.

Bilgiye değer veriliyordu.

Kitap kıymetliydi.

Âlim itibar sahibiydi.

Soru sormak küçümsenmiyordu.

Bir çocuğun yeteneği fark edildiğinde onun gelişmesinin önü açılabiliyordu.

İşte medeniyet böyle kuruluyordu.

Taş üstüne taş koyarak değil yalnızca…

İnsan zihninin üzerine bilgi koyarak.


TÜRK-İSLAM MEDENİYETİNİN BÜYÜK İLİM HAVZASI

İbn-i Sina’nın etnik aidiyeti üzerine tarih boyunca farklı değerlendirmeler yapılmıştır. Fakat tartışılması güç olan gerçek şudur:

O, Orta Asya merkezli Türk-İslam medeniyet havzasının en büyük bilim insanlarından biri olarak insanlığın ortak mirasına girmiştir.

Bu coğrafya yalnız İbn-i Sina’yı yetiştirmedi.

Farabi’yi yetiştirdi.

Biruni’yi yetiştirdi.

Harezmi’yi yetiştirdi.

Uluğ Bey’i yetiştirdi.

Ali Kuşçu’yu yetiştirdi.

Sonraki yüzyıllarda başka bilim, düşünce ve devlet insanlarını ortaya çıkardı.

Bu bize çok önemli bir gerçeği gösteriyor:

Bir medeniyet güçlü olduğunda yalnız asker yetiştirmez; matematikçi, doktor, filozof, mühendis, astronom, şair ve devlet adamı da yetiştirir.

Gerçek medeniyetin ölçüsü budur.


İBN-İ SİNA’NIN EN BÜYÜK SİLAHI: AKIL

Tarihte ülkeler kılıçlarla genişlemiştir.

Fakat medeniyetler fikirlerle kalıcı olmuştur.

İbn-i Sina’nın elinde bir ordu yoktu.

Donanması yoktu.

Hazinesi yoktu.

Ama aklı vardı.

Bilgisi vardı.

Merakı vardı.

Çalışma disiplini vardı.

Ve bunlar öylesine güçlüydü ki eserleri yüzyıllar boyunca farklı coğrafyalarda okutuldu.

İşte milletlerin anlaması gereken büyük ders burada bulunmaktadır:

Aklın fethettiği toprakları hiçbir ordu fethedemez.

Çünkü asker bir şehre girer.

Fakat düşünür bir zihne girer.

Şehirler kaybedilebilir.

Sınırlar değişebilir.

Devletler yıkılabilir.

Fakat insanlığın hafızasına giren bilgi kolay kolay silinmez.


EL-KANUN Fİ’T-TIB: BİR KİTABIN YÜZYILLARI AŞAN YOLCULUĞU

İbn-i Sina’nın en önemli eserlerinden biri El-Kanun fi’t-Tıbdır.

Bu eser, yalnızca hastalıkların listesini veren bir kitap değildi.

İnsan bedenini, hastalıkları, teşhisi, tedaviyi, ilaçları ve tıbbi gözlemleri belirli bir sistem içerisinde ele alan büyük bir külliyattı.

Onu önemli yapan yalnızca içerdiği bilgiler değildi.

Bilginin sınıflandırılması ve sistemleştirilmesiydi.

Bilimde gelişmenin temel şartlarından biri budur.

Bilgi toplamak yetmez.

Bilgiyi düzenlemek gerekir.

Karşılaştırmak gerekir.

Sorgulamak gerekir.

Sonuç çıkarmak gerekir.

İbn-i Sina’nın büyüklüğü burada ortaya çıkmaktadır.


ASIL MİRAS: SORU SORABİLEN İNSAN

Bugün çocuklarımız İbn-i Sina’nın adını öğrenebilir.

Fakat bu yeterli değildir.

Onlara İbn-i Sina’nın nasıl düşündüğünü öğretmeliyiz.

Çünkü büyük bilim insanlarının ortak özelliği ezberlemek değildir.

Soru sormaktır.

Neden?

Nasıl?

Başka türlü olabilir mi?

Bunun sebebi nedir?

Daha iyi bir yöntem bulunabilir mi?

Bilim işte bu sorularla gelişir.

Bir toplum çocuklarına yalnız cevapları öğretirse memur yetiştirir.

Fakat doğru soruları sormayı öğretirse bilim insanı yetiştirir.

Türkiye’nin önümüzdeki yüzyıldaki en önemli eğitim meselesi tam olarak budur.


İBN-İ SİNA HAFTASI OKULLARDA BİR ZİHİN SEFERBERLİĞİNE DÖNÜŞMELİ

İbn-i Sina Haftası sadece konferanslarla geçirilmemelidir.

Okullarda çocuklara bilim tarihi anlatılmalıdır.

İbn-i Sina’nın eserleri tanıtılmalıdır.

Farabi, Biruni, Harezmi, Ali Kuşçu ve diğer büyük bilim insanlarının çalışmaları gösterilmelidir.

Üniversitelerde bilim tarihi dersleri güçlendirilmelidir.

Gençlere şu mesaj verilmelidir:

Sizin atalarınızın yaşadığı medeniyet havzası yalnız savaşçıların değil, büyük bilim insanlarının da yurduydu.

Bu psikolojik açıdan son derece önemlidir.

Çünkü kendisini yalnız geçmiş zaferlerle tanımlayan genç, geçmişiyle gurur duyar.

Fakat geçmişindeki bilim insanlarını tanıyan genç şunu düşünmeye başlar:

“Ben de yapabilirim.”

İşte gerçek özgüven budur.


YENİ İBN-İ SİNALAR NASIL YETİŞECEK?

Büyük bilim insanlarının ortaya çıkmasını tesadüfe bırakamayız.

Bir devlet, yetenekli çocuklarını erken yaşta tespit etmelidir.

Matematikte olağanüstü yeteneği olan çocuk bulunmalıdır.

Tıpta kabiliyeti olan çocuk bulunmalıdır.

Mühendisliğe yatkın çocuk bulunmalıdır.

Astronomiye meraklı çocuk bulunmalıdır.

Dil yeteneği yüksek çocuk bulunmalıdır.

Felsefeye, tarihe ve sosyal bilimlere kabiliyeti olan çocuk bulunmalıdır.

Sonra devlet bu çocuklara uzun vadeli yatırım yapmalıdır.

Çünkü stratejik devlet aklı şunu bilir:

Bir çocuk bazen gelecekte bir ülkenin kaderini değiştirebilir.


DEVLETİN EN BÜYÜK YATIRIMI İNSANDIR

Petrol tükenebilir.

Doğal gaz tükenebilir.

Maden tükenebilir.

Para kaybedilebilir.

Fakat eğitimli insan tekrar üretir.

Bilim insanı teknoloji üretir.

Mühendis sanayi kurar.

Doktor hayat kurtarır.

Öğretmen yeni nesiller yetiştirir.

Stratejist geleceği planlar.

Devlet adamı bütün bu birikimi milli güce dönüştürür.

Bu nedenle devletlerin gerçek serveti yer altındaki madenleri değil, insanlarının zihnidir.

İbn-i Sina’nın bize bıraktığı en büyük stratejik mesajlardan biri budur.


BUGÜNÜN İBN-İ SİNASI YAPAY ZEKÂ LABORATUVARINDA OLABİLİR

İbn-i Sina’yı gerçekten anlamak istiyorsak onu yalnız geçmişte bırakmamalıyız.

Bugünün İbn-i Sina’sı belki bir hastanede araştırma yapıyor.

Belki bir üniversitede biyoteknoloji çalışıyor.

Belki yapay zekâ geliştiriyor.

Belki kuantum teknolojileri üzerinde çalışıyor.

Belki uzay araştırmalarına meraklı bir lise öğrencisi.

Belki Anadolu’nun küçük bir kasabasındaki ilkokulda henüz keşfedilmemiş bir çocuk.

Devlet aklının görevi onu bulmaktır.

Çünkü ülkelerin gelecekteki rekabeti yalnız tank ve uçak sayısıyla belirlenmeyecektir.

Yapay zekâ,

biyoteknoloji,

kuantum,

uzay,

enerji,

siber güvenlik,

ileri malzeme teknolojileri

ve sağlık teknolojileri yeni güç alanlarıdır.

Bu alanlarda güçlü olmak isteyen Türkiye’nin binlerce İbn-i Sina zihniyetinde genç yetiştirmesi gerekir.


BEYİN GÖÇÜ DEĞİL, BEYİN GÜCÜ

Bir başka stratejik mesele de yetişmiş insanlarımızdır.

Bir ülke insan yetiştiriyor fakat onları başka ülkelerin laboratuvarlarına, şirketlerine ve üniversitelerine sürekli kaybediyorsa aslında başka ülkelerin geleceğine yatırım yapıyor demektir.

Elbette bilim insanları dünyayı gezmelidir.

Farklı üniversitelerde çalışmalıdır.

Bilgi alışverişi yapmalıdır.

Fakat Türkiye öyle bir bilim ekosistemi oluşturmalıdır ki yetişmiş insanlarımız dönmek istesin.

Hatta yabancı bilim insanları Türkiye’ye gelmek istesin.

Asıl hedef budur:

Beyin göçünü durdurmak değil sadece; Türkiye’yi beyin çekim merkezi yapmak.


MEDENİYETİN YENİDEN YÜKSELİŞİ LABORATUVARDA BAŞLAYACAK

Tarih bize çok açık bir şey söylüyor.

Bilimden uzaklaşan medeniyetler geriler.

Bilime yatırım yapan toplumlar yükselir.

Bugün dünyanın en güçlü devletlerine baktığımızda aynı gerçeği görüyoruz.

Üniversite kuruyorlar.

Araştırma merkezi kuruyorlar.

Teknoloji şirketlerini destekliyorlar.

Bilim insanlarını ülkelerine çekiyorlar.

Çocukların yeteneklerini erken yaşta tespit ediyorlar.

Çünkü biliyorlar:

Geleceğin savaşları başlamadan önce laboratuvarlarda kazanılıyor.


İBN-İ SİNA HAFTASI BİR HEDEF HAFTASI OLMALI

Bu nedenle benim teklifim açıktır:

İbn-i Sina Haftası yalnızca anma haftası değil, Türkiye çapında bir Bilim, Akıl ve Medeniyet Haftası ruhuyla değerlendirilmelidir.

Okullar bilim yarışmaları düzenlemeli.

Üniversiteler genç araştırmacıları teşvik etmeli.

Bilim insanları öğrencilerle buluşmalı.

Tıp fakültelerinde İbn-i Sina’nın bilim tarihindeki yeri anlatılmalı.

Gençlere bilim tarihi belgeselleri gösterilmeli.

Çocuklar laboratuvarlarla tanıştırılmalı.

Ve her yıl binlerce yetenekli öğrenci belirlenerek uzun dönemli eğitim programlarına alınmalıdır.

O zaman İbn-i Sina’yı yalnız anmış olmayız.

Onun mirasını devam ettirmiş oluruz.


GEÇMİŞLE ÖVÜNMEKTEN GELECEĞİ KURMAYA

Biz bazen tarihimizdeki büyük isimleri anlatırken önemli bir hata yapıyoruz.

Onlarla gurur duyuyoruz ama onların yaptığı işi devam ettirmiyoruz.

İbn-i Sina ile gurur duyuyorsak bilim üretmeliyiz.

Harezmi ile gurur duyuyorsak matematikte öncü olmalıyız.

Biruni ile gurur duyuyorsak astronomiye ve bilimsel araştırmaya yatırım yapmalıyız.

Ali Kuşçu ile gurur duyuyorsak gökyüzüne yeniden bakmalıyız.

Geçmiş büyüklük yalnız anlatılarak korunmaz.

Yeni başarılarla devam ettirilir.


TÜRKİYE’NİN YENİ MEDENİYET HEDEFİ

Türkiye’nin önündeki asıl mesele geçmişte büyük bilim insanlarımız olup olmadığı değildir.

Oldu.

Asıl soru şudur:

21. yüzyılın büyük bilim insanlarından kaçı Türkiye’den çıkacak?

Yeni İbn-i Sinalar nerede yetişecek?

Yeni Farabiler hangi üniversiteden çıkacak?

Yeni Harezmi hangi yapay zekâ algoritmasını geliştirecek?

Yeni Biruni hangi uzay araştırmasının başında bulunacak?

İşte gelecek vizyonu budur.

Çünkü büyük Türkiye yalnız yollarla, köprülerle, fabrikalarla ve savunma sanayiiyle kurulmayacaktır.

Bunların arkasında hepsinden önemli bir güç bulunacaktır:

Yetişmiş insan.

İbn-i Sina’nın yüzyıllar öncesinden bize gösterdiği hakikat budur.

Bir milletin gerçek kuvveti önce zihninde doğar.

Sonra okulda gelişir.

Laboratuvarda büyür.

Üniversitede derinleşir.

Teknolojiye dönüşür.

Ekonomiye dönüşür.

Savunma gücüne dönüşür.

Ve sonunda devlet kudretine dönüşür.

Bu yüzden İbn-i Sina Haftası’nın en güçlü cümlesi şu olmalıdır:

Geçmişin İbn-i Sina’sıyla gurur duymak yetmez; geleceğin İbn-i Sinalarını yetiştirmek zorundayız.

Çünkü bir milletin dünyaya gösterebileceği en büyük güç yalnız bileğinin kuvveti değil, aklının, bilgisinin ve yetiştirdiği insanın kuvvetidir.