Arzu ÜNAL

Günümüzde İslam Neden Çalışmıyor? Bir toplum düşünün…

Adaletten söz ediyor ama insanları haklarını aramaktan korkuyor. Emanetin kutsallığını anlatıyor ama kamu görevlerini yakınlarına dağıtıyor. İlmin değerini yüceltiyor ama soru soran çocuklarını susturuyor. Kardeşlikten bahsediyor ama aynı sofrada oturduğu insanın derdini duymuyor.

Böyle bir toplumun önünde ağır bir soru durur:

İnandığımızı söylediğimiz değerler neden yaşadığımız hayatı değiştiremiyor?

Bu soruyu sormak inanca düşmanlık değildir. İnsan, kıymet verdiği bir şeyin hayatında neden karşılık bulmadığını sorgulamak zorundadır. Asıl kayıtsızlık, adaletsizliği görüp hiçbir şey olmamış gibi aynı cümleleri tekrarlamaktır.

“Günümüzde İslam neden çalışmıyor?” sorusunu da bu sorumlulukla ele almak gerekir. Burada sorgulanan, insanların Allah’a yönelişlerinin samimiyetinden önce, din adına kurdukları anlayışların ve kurumların hangi sonuçları ürettiğidir.

Çünkü bir inancın doğruluğunu savunmakla o inançtan hareketle doğru bir hayat kurmak, birbirinden farklı sorumluluklardır.

İyi Niyet, İşleyen Bir Düzen Kurmaya Yetmez

Bir köprüyü iyi niyet ayakta tutmaz.

Malzemenin dayanıklılığı, hesabın doğruluğu, bağlantıların sağlamlığı, yapımın denetlenmesi gerekir. Mühendis dürüst olabilir; fakat hesabı yanlışsa köprü tehlikededir. Hesabı doğru olabilir; fakat malzemeden çalınıyorsa yine tehlikededir.

Toplumlar da böyledir.

Adaleti savunmak değerlidir. Fakat adaletin gerçekleşmesi için bağımsız karar verebilen kurumlara, açık kurallara, erişilebilir başvuru yollarına ve hatayı düzeltebilen denetim mekanizmalarına ihtiyaç vardır.

“Biz adiliz” demek, haksızlığa uğrayan kişinin hakkını almasını sağlamaz.

“Biz kardeşiz” demek, yoksul bir çocuğun eğitim masrafını karşılamaz.

“Biz emanete inanıyoruz” demek, bir kurumun bütçesini kendiliğinden şeffaflaştırmaz.

İlke, insanların hayatında güvenilir bir karşılık bulduğunda toplumsal güce dönüşür.

Çürümenin Bedeli Geç Geldiği İçin Yanılgı Uzun Sürer

Mesleki hataların bir kısmı kendini hızla gösterir. Yanlış bağlanan bir elektrik hattı arıza verir. Hatalı üretilen bir parça makineyi durdurur.

Toplumsal hayatta ise sonuçlar çoğu zaman gecikir.

Liyakatsiz bir atama ilk gün büyük bir felaket doğurmayabilir. Fakat yıllar içinde yetenekli insanları uzaklaştırır, çalışanların gayretini kırar, kurumu verimsizleştirir.

Soru soran bir çocuğun susturulması o akşam evin düzenini bozmaz. Fakat çocuk zamanla düşüncelerini saklamayı, güçlü olanın sözünü tekrar etmeyi öğrenebilir.

Bir haksızlığa sessiz kalmak günlük rahatlığımızı koruyabilir. Fakat aynı sessizlik çoğaldığında herkesin hakkını tehdit eden bir alışkanlığa dönüşür.

Sonra bir gün toplum, kendi elleriyle büyüttüğü sorunlara bakıp şaşırır:

“Biz bu hâle nasıl geldik?”

Çoğu zaman bir anda gelmedik. Küçük yanlışları düzeltmeyerek, geciken bedelleri yok sayarak geldik.

Parçalar Var, Peki Bağlantılar Nerede?

Bir uçak, parçalarının yan yana yığılmasıyla uçamaz.

Motorun güçlü olması yetmez. Kanatların, kumanda sistemlerinin, sensörlerin ve diğer parçaların birbirleriyle uyum içinde çalışması gerekir. Üstelik kurulan düzenin bakımı yapılmalı, arızaları tespit edilmeli, güvenliği sürekli sınanmalıdır.

Toplum hayatında da dürüst bireylerin varlığı tek başına yeterli değildir. O bireylerin doğru davranmasını destekleyen, yanlış davranışın önünü kesen ilişkiler ve kurumlar gerekir.

Dürüst bir çalışan, usulsüzlüğü bildirdiğinde işini kaybediyorsa sistem dürüstlüğü cezalandırıyor demektir.

Çalışkan bir genç, ilerlemek için mutlaka bir yakına ihtiyaç duyuyorsa sistem emeğin değerini düşürüyor demektir.

Yanlış karar veren yönetici hiçbir sorumluluk taşımıyorsa sistem hatanın tekrarlanmasına kapı açıyor demektir.

Buradaki mesele birkaç kişinin ahlakından daha geniştir. Nasıl bir düzen kurduğumuz, hangi davranışları ödüllendirdiğimiz ve kimden nasıl hesap sorduğumuzdur.

İbadetin Hayata Uzanan Yolu

İbadet, insan için derin bir anlam, disiplin ve manevi dayanma gücü taşıyabilir. Fakat insanın kendi hayatına dönüp şu soruları sorması da gerekir:

Yaptığım ibadet beni daha adil kılıyor mu?

Öfkelendiğimde dilimi korumama yardımcı oluyor mu?

Çalıştırdığım insanın hakkını gözetiyor muyum?

Bana güvenilerek teslim edilen parayı, görevi ve yetkiyi koruyor muyum?

Bu sorular ibadetin değerini küçültmez. Onun davranışlarımızla bağını ciddiye alır.

Sorun, görünür dindarlığın kişinin bütün davranışlarını sorgulamanın yerine geçmesidir. Bir insanın kullandığı dinî ifadeler, yaptığı ticareti denetimsiz bırakmamalıdır. Bir yöneticinin inancını açıklaması, kararlarının hesabını verme yükümlülüğünü ortadan kaldırmamalıdır.

Güven, beyanla başlayabilir; fakat davranışla ve denetlenebilirlikle korunur.

Kur’an’ı Okumak, Anlamak ve Sorumluluk Üstlenmek

Kur’an’la kurulan ilişkinin okuma, ezberleme ve törenlerle sınırlanması, onun insanın kararlarına yön veren bir kaynak olarak ele alınmasını daraltabilir.

Metni seslendirmekle anlamı üzerinde düşünmek aynı emek değildir. Anlamı üzerinde düşünmekle o anlamın gerektirdiği sorumluluğu üstlenmek de aynı şey değildir.

İnsan bir mesleği öğrenmek için yıllarını verir. Kavramları inceler, hatalarını görür, bilgisini yeniler. Hayatına yön verdiğini söylediği dinî düşünceler konusunda da benzer bir ciddiyete ihtiyaç duyar.

Ancak bu ciddiyet, herkesin tek başına bütün yorumları geçersiz ilan etmesi anlamına gelmez. Dil, tarih, bağlam ve farklı yorumların gerekçeleri üzerinde çalışmayı gerektirir.

Kur’an kavramlarını yalnızca kelime köklerinden hareketle tek bir anlama kapatmak da bütün yorum mirasını sorgusuz kabul etmek kadar sorunlu olabilir. Sağlam anlama çabası, iddialarını gerekçelendirmeye ve eleştiriye açık tutmalıdır.

Anlamanın başlangıcı, bildiklerimizi sınamayı göze almaktır.

Gelenek Ne Zaman Bir Engele Dönüşür?

Geçmişten gelen her bilgi değersiz değildir. Önceki kuşakların emeği, tecrübesi ve düşüncesi önemli bir birikimdir.

Fakat hiçbir insan yorumu, yalnızca eski olduğu için eleştiriden muaf tutulamaz.

Bir yorum, insanın sorumluluğunu güçlendiriyor mu? Adaleti koruyor mu? Yeni bir sorunu anlamaya yardımcı oluyor mu? Yoksa yalnızca belirli bir otoritenin sözünü tartışılmaz hâle mi getiriyor?

Bu sorular mezhebe, tarikata, kuruma veya düşünce çevresine aidiyetten bağımsız olarak sorulabilmelidir.

Aidiyet, insanın vicdanını ve muhakemesini teslim aldığı anda ciddi bir sorun doğar. Kişi artık yapılan işin doğruluğuna bakmak yerine, işi kimin yaptığına bakmaya başlar.

Bizim çevremiz yapınca mazeret bulduğumuz bir haksızlığa, başkası yaptığında öfkeleniyorsak önce kendi adalet anlayışımızı gözden geçirmeliyiz.

Vaazdan Kuruma Geçmek

Bir toplumda yoksulluğun kötülüğünü anlatan çok sayıda konuşma yapılabilir. Fakat yoksulluğu azaltmak için gelir, eğitim, istihdam ve sosyal destek alanlarında somut çalışmalar gerekir.

Aynı biçimde, israfı eleştirmek için kürsü yeterlidir; israfı azaltmak için bütçe disiplini, açık kayıtlar ve denetim gerekir.

Eğitimin önemini anlatmak kolaydır. İyi öğretmen yetiştirmek, çocukların öğrenmesini izlemek ve başarısız yöntemleri değiştirmek uzun soluklu bir iştir.

Bu nedenle dinî ve ahlaki ilkelerden toplumsal sonuç üretmek isteyenlerin farklı uzmanlıklarla birlikte çalışması gerekir. Hukukçunun, eğitimcinin, iktisatçının, ilahiyatçının ve sahadaki uygulayıcının birbirini dinlediği çalışma ortamları kurulmalıdır.

Üstelik ortaya konulan kurumsal modeller insan yapımıdır. Hata yapabilirler. Dinî bir amaçla kurulmuş olmaları, onları başarısızlıklarını inceleme zorunluluğundan kurtarmaz.

Bir yardım kuruluşunun başarısı yalnızca kaç yardım paketi dağıttığıyla değerlendirilemez. Yardımın ihtiyaç sahibine ulaşıp ulaşmadığı, insan onurunun korunup korunmadığı ve kalıcı ihtiyaçların azalıp azalmadığı da sorulmalıdır.

Hesap Vermeyen Güç, Kendi Doğrusunu Üretir

Toplumsal düzeni yalnızca iyi bir yöneticinin varlığına bağlamak kırılgan bir çözümdür.

Yönetici değişebilir. Yanılabilir. Çevresinden yanlış bilgi alabilir. Kendi kararlarını sorgulamamaya başlayabilir.

Bu yüzden yetkinin sınırları, görevlerin açıklığı, kararların kaydı ve bağımsız denetim önem taşır. Ortak amaç, herkesin aynı düşünmesiyle kurulmaz. Farklı görüşlerin güven içinde ifade edilebildiği bir ortam, hataların zamanında görülmesine yardımcı olur.

Bir kurumda en tehlikeli cümlelerden biri şudur:

“Bunu sorgulamak bize zarar verir.”

Oysa düzeltilmeyen yanlış, çoğu zaman sorulan sorudan daha büyük zarar verir.

Eleştiriyi ihanet sayan bir yapı, zamanla kendi hatalarını öğrenme imkânını kaybeder.

“İslam Öldü” Demek Yerine Neyi Kaybettiğimizi Görmek

Bütün bir inanç dünyasını “ölü” ilan etmek, sorunların büyüklüğünü ifade etmek için güçlü görünebilir. Fakat bu hüküm, sessizce iyilik yapanların, hakkı koruyanların ve emeğiyle örnek olanların varlığını da örter.

Daha isabetli soru şudur:

Neden bu insanların emeği güvenilir ve kalıcı kurumlara dönüşmekte zorlanıyor?

Neden dürüstlük, bazen kişisel bir fedakârlık olarak kalıyor?

Neden iyi örnekler çoğalacağı yerde yalnızlaşıyor?

Burada hem kişisel hem kurumsal bir sorumluluk vardır. İnsan kendi davranışını düzeltirken, doğru davranmayı mümkün kılan ortak düzenin kurulmasına da katkı sunmalıdır.

Bir öğretmen öğrencisinin soru sorma cesaretini koruyabilir. Bir işveren çalışanının hakkını zamanında verebilir. Bir dernek yöneticisi gelir ve giderlerini açıkça yayımlayabilir. Bir yurttaş, desteklediği kişiden de hesap sorabilir.

Bunlar küçük görünen ama bir araya geldiğinde toplumsal güveni inşa eden adımlardır.

İnandığımız Değerlerin Şahidi Kim Olacak?

Bir çocuğa adaletin kıymetini anlatıyoruz.

Sonra çocuk, hakkının güçlü birinin yakınına verildiğini görüyor.

O çocuğun zihninde hangi ders kalacak?

Söylediğimiz söz mü, şahit olduğu davranış mı?

Bir gence dürüstlüğü öğütlüyoruz. Sonra dürüst kaldığı için yalnız bırakıyoruz. Ardından gençlerin neden değerlerden uzaklaştığını soruyoruz.

Belki de artık anlattıklarımız kadar yaşattıklarımıza bakmalıyız.

İnanç adına yükselttiğimiz her iddia, omzumuza bir sorumluluk yükler. Adaletten söz ediyorsak en yakınımızın haksızlığına da karşı çıkabilmeliyiz. Emanetten söz ediyorsak elimizdeki yetkinin hesabını verebilmeliyiz. İlimden söz ediyorsak bilmediğimizi kabul edip öğrenmeye devam edebilmeliyiz.

Bugün ihtiyaç duyduğumuz dönüşüm burada başlayabilir: Bildiğini davranışa taşıyan, davranışını başkalarının hakkını koruyan kurallarla destekleyen ve kurduğu düzeni eleştiriye açık tutan insanlar yetiştirmek.

Bir çocuğun adalete inanabilmesi için, hayatında adaletle karşılaşması gerekir.

İnandığımız değerleri yarına taşıyacak olan, o karşılaşmayı mümkün kılma irademizdir.