007 Sadece Bir Ajan mıydı?

Arzu ÜNAL

James Bond denildiğinde aklımıza ne geliyor?

Aston Martin…

Smokin…

Martini…

Egzotik ülkeler…

Gizli operasyonlar…

MI6…

Ve dünyayı kurtaran İngiliz ajanı.

Fakat James Bond’a yalnızca sinema tarihinin en başarılı casus karakterlerinden biri olarak bakmak, hikâyenin belki de en ilginç tarafını gözden kaçırmamıza neden oluyor. Çünkü Bond’un yaratıcısı Ian Fleming sıradan bir romancı değildi.

Fleming, II. Dünya Savaşı sırasında İngiliz Deniz İstihbaratı çevresinde görev yapmış, devletin güvenlik ve istihbarat dünyasını içeriden tanımış bir isimdi. Aynı zamanda güçlü bir finans ailesinin mensubuydu. Dedesi Robert Fleming, 19. yüzyılın önemli İskoç finansçılarından biriydi ve Robert Fleming & Co.’nun kurucusuydu.

İşte tam burada ilginç bir soru ortaya çıkıyor:

James Bond yalnızca Fleming’in hayal gücünün ürünü müydü, yoksa İngiliz devlet ve imparatorluk kültürünün edebiyata yansımış bir yüzü müydü?

İMPARATORLUKLAR SADECE ASKERLE KURULMAZ

Tarihte büyük devletlerin yükselişine baktığımızda yalnızca orduları görürsek eksik görürüz.

İmparatorlukların arkasında çoğu zaman dört temel güç vardır:

Askerî güç, sermaye, istihbarat ve kültürel anlatı.

İngiltere bunun tarih boyunca en başarılı örneklerinden birini ortaya koydu.

Donanması deniz yollarını kontrol etti.

Ticaret şirketleri dünyanın farklı bölgelerine yayıldı.

Bankalar sermayeyi yönetti.

İstihbarat ağı bilgi topladı.

Edebiyat ve daha sonra sinema ise İngiltere’nin dünyadaki konumuna ilişkin güçlü bir kültürel imge üretti.

Bu nedenle James Bond’u yalnızca hayalî bir ajan olarak değil, İngiliz devlet geleneğinin popüler kültürdeki temsillerinden biri olarak okumak mümkündür.

FLEMING AİLESİ: EDEBİYATTAN ÖNCE FİNANS

Ian Fleming’in aile geçmişi gerçekten dikkat çekicidir.

Dedesi Robert Fleming, Dundee’de mütevazı şartlardan yükselerek uluslararası finans dünyasına girdi. 1873’te kurduğu yatırım yapılanması özellikle Amerika’daki demiryolu yatırımları üzerinden büyüdü ve daha sonra Robert Fleming & Co. önemli bir ticaret bankasına dönüştü.

Fakat burada önemli bir tarih düzeltmesi yapmak gerekir.

Robert Fleming & Co. ile Hong Kong’un tarihî ticaret devi Jardine Matheson arasındaki belgelenmiş kurumsal ortaklık, Ian Fleming’in çocukluğundan gelen doğrudan bir “afyon parası-Fleming bankası” zinciri şeklinde gösterilemez. İki şirket 1970’te Jardine Fleming adlı ortak yatırım bankasını kurdu.

Dolayısıyla tarih araştırırken en önemli ilkemiz şu olmalıdır:

Bağlantıyı görmek başka şeydir, bağlantının mahiyetini belgelemek başka şeydir.

Çünkü büyük resmi ancak küçük gerçekleri doğru yerlere koyarak görebiliriz.

JARDINE MATHESON VE HONG KONG HATTI

Jardine Matheson ise başlı başına İngilizlerin Asya’daki ticaret tarihinin incelenmesi gereken büyük aktörlerinden biridir.

Şirket 1832’de William Jardine ve James Matheson tarafından Kanton’da kuruldu. 1841’de Hong Kong’da arazi satın aldı; daha sonra Şanghay ve başka Çin limanlarına yayıldı. Şirketin kendi tarihçesi bile bu hızlı coğrafi genişlemeyi açık biçimde ortaya koymaktadır.

  1. yüzyıl Çin ticaretinin ve Afyon Savaşları döneminin tarihini anlamadan Hong Kong’un yükselişini; Hong Kong’u anlamadan da Britanya’nın Asya stratejisini tam olarak okumak mümkün değildir.

Burada karşımıza bir imparatorluk modeli çıkmaktadır:

Önce ticaret.

Ardından finans.

Ardından siyasi nüfuz.

Gerektiğinde askerî güç.

Sonra kurumsallaşma.

Ve en sonunda kültürel meşruiyet.

İngiliz sisteminin gücü, bunların birbirinden bağımsız değil, birbirini tamamlayan araçlar olarak çalışabilmesindeydi.

SONRA SAHNEYE IAN FLEMING ÇIKIYOR

Bu finans ailesinin torunu Ian Fleming’in hayatı başka bir dünyaya açıldı:

İstihbarat.

Fleming’in II. Dünya Savaşı’ndaki istihbarat tecrübesi, Bond romanlarını değerlendirirken göz ardı edilemeyecek bir biyografik arka plandır.

Dolayısıyla Bond’un dünyasında gördüğümüz;

gizli servis rekabeti,

örtülü operasyonlar,

stratejik coğrafyalar,

devlet sırları,

teknoloji,

sermaye,

enerji,

uluslararası suç ağları

ve jeopolitik mücadeleler tamamen boşlukta üretilmiş temalar değildir.

Fleming, devlet gücünün görünmeyen koridorlarını tanıyordu.

Ancak buradan hareketle her Bond hikâyesinin İngiliz devletinin gizli operasyonlarının şifrelenmiş anlatımı olduğunu söylemek tarihsel kanıtların ötesine geçer.

Daha sağlam yorum şudur:

Fleming, içinde yaşadığı İngiliz stratejik kültürünü kurmacaya dönüştürdü.

JAMES BOND NEDEN DÜNYANIN HER YERİNDEDİR?

Bond filmlerinin coğrafyasına bakmak bile düşündürücüdür.

Karayipler…

İstanbul…

Ortadoğu…

Uzak Doğu…

Afrika…

Balkanlar…

Akdeniz…

Hong Kong…

Rusya…

Bu coğrafyaların önemli bölümü Britanya’nın tarih boyunca doğrudan veya dolaylı stratejik çıkarlarının bulunduğu alanlardır.

Fakat burada da sebep-sonuç ilişkisini dikkatli kurmak gerekir.

Bond’un bu bölgelere gönderilmesi tek başına İngiliz devletinin söz konusu ülkelere yönelik gizli planının kanıtı değildir.

Bunun yerine daha ilginç soru şudur:

İngiliz popüler kültürü dünyayı hangi merkezden seyretmektedir?

Bond filmlerinde merkez çoğunlukla Londra’dır.

Dünya ise Londra’dan gidilmesi, araştırılması, kontrol edilmesi veya kurtarılması gereken bir operasyon sahasına dönüşür.

İşte kültürel güç tam burada başlar.

İLK BOND VE JAMAİKA

Sinema tarihinin ilk resmî Bond filmi olan Dr. No, 1962’de gösterime girdi.

Hikâyenin ve çekimlerin önemli bölümü Jamaika’dadır. Resmî 007 kaynakları filmin çekim yerleri arasında Jamaika’yı açıkça göstermektedir.

Bu tercih ayrıca Fleming’in kişisel hayatıyla da bağlantılıdır; Fleming’in Jamaika’yla güçlü bağları vardı ve Bond romanlarının önemli bölümünü oradaki GoldenEye evinde yazdı.

Fakat tarihî bağlam dikkat çekicidir:

Bond’un sinemaya çıktığı yıl olan 1962 aynı zamanda Jamaika’nın Britanya’dan bağımsızlığını kazandığı yıldır.

Bu başlı başına düşünmeye değer bir sembolik kesişmedir.

Bir tarafta eski sömürge düzeni çözülmektedir.

Diğer tarafta İngiliz ajanı küresel popüler kültürün yeni kahramanlarından biri hâline gelmektedir.

İmparatorluk küçülürken Bond büyümektedir.

Belki de Bond’un kültürel anlamını özetleyen en çarpıcı cümle budur:

Toprak üzerindeki imparatorluk gerilerken, hikâyeler üzerindeki imparatorluk genişliyordu.

SİLAHTAN DAHA UZUN ÖMÜRLÜ BİR GÜÇ: HİKÂYE

Bir devlet bir ülkeyi askerî güçle yıllarca kontrol edebilir.

Ama insanların zihninde oluşturduğu kahraman yüz yıl yaşayabilir.

James Bond’un stratejik önemi burada aranmalıdır.

007 bize sürekli belirli bir İngiltere görüntüsü sunar:

Soğukkanlı.

Teknolojik.

Bilgili.

Dünyanın her yerine ulaşabilen.

Her yerde istihbaratı bulunan.

Kriz çıktığında müdahale edebilen.

Devleti için gerektiğinde tek başına hareket eden.

Bu, bir ülke açısından olağanüstü bir yumuşak güç üretimidir.

Milyonlarca insan MI6’ın gerçek operasyonlarını bilmez.

Ama James Bond’u bilir.

SKYFALL VE TÜRKİYE

2012 yapımı Skyfall bu açıdan ayrıca ilginçtir.

Filmin açılış bölümü İstanbul’da başlar. Çekimler İstanbul’un yanı sıra Adana, Fethiye ve Çalış Plajı gibi Türkiye lokasyonlarında gerçekleştirilmiştir. Varda Köprüsü’ndeki tren sahnesi de Adana yakınlarında çekilmiştir.

Fakat Türkiye, Bond evrenine Skyfall ile girmedi.

1963 yapımı From Russia with Love da İstanbul’u hikâyenin merkezlerinden biri hâline getirmişti; Yeşilköy, Kapalıçarşı, Ayasofya, Yerebatan Sarnıcı ve Sirkeci gibi mekânlar Bond coğrafyasına girmişti.

Bu nedenle İstanbul-Bond ilişkisini yalnızca bir film tercihi olarak okumak yerine Soğuk Savaş döneminden 21. yüzyıla uzanan popüler jeopolitik tasvir açısından da incelemek mümkündür.

Çünkü İstanbul gerçekten de tarih boyunca imparatorlukların, ticaret yollarının ve istihbarat mücadelelerinin kesiştiği şehirlerden biridir.

SKYFALL’DAKİ ASIL SEMBOL: YAŞLANAN İMPARATORLUK

Skyfall’da çok daha sağlam biçimde belgelenebilen başka bir sembol vardır.

Bond, Londra National Gallery’de Q ile buluştuğunda J. M. W. Turner’ın The Fighting Temeraire tablosuna bakmaktadır.

Tabloda Trafalgar Savaşı’nın ünlü savaş gemilerinden biri, hizmet ömrünü tamamladıktan sonra sökülmeye götürülmektedir.

Resmî Bond kaynaklarının da açıkladığı üzere bu görüntü filmde yaşlanan ve sistem tarafından artık gereksiz görülmeye başlanan Bond’u sembolize eder.

Ama daha geniş bir okumayla soru şudur:

Yaşlanan yalnızca Bond mudur?

Yoksa film aynı zamanda eski İngiliz gücünün yeni dünya düzenindeki yerini mi sorgulamaktadır?

İşte burada sinema, jeopolitik hafızayla birleşmektedir.

PALMERSTON İDDİASINA DİKKAT

Skyfall’daki bir heykelin Lord Palmerston olduğu ve özellikle İngiliz emperyal vizyonunu temsil etmek amacıyla filme yerleştirildiği yönündeki yorumlar ilgi çekicidir.

Ancak bunu filmin yapımcılarının doğrulanmış niyetiymiş gibi sunmak doğru olmaz.

Aynı şekilde Palmerston’u “Mısır ve Osmanlı’yı yönetmek üzere Majesteleri tarafından atanmış kişi” şeklinde tanımlamak da tarihî bakımdan isabetli değildir.

Palmerston, 19. yüzyıl Britanya dış politikasının son derece etkili isimlerinden biri, uzun süre dışişleri bakanı ve daha sonra başbakandı. Osmanlı İmparatorluğu’nun özellikle Rusya karşısında korunmasını Britanya’nın Avrupa güç dengesi açısından önemli gören politikaların başlıca aktörlerinden biriydi.

Bu ayrım önemlidir.

Çünkü tarihî eleştirinin gücü abartıdan değil, belgeden gelir.

ASIL BÜYÜK RESİM NEREDE?

Belki de aradığımız “büyük resim” gizli sembollerden daha açıktır.

Şu zincire bakmak yeterlidir:

Deniz gücü → ticaret → finans → diplomasi → istihbarat → kültür → sinema.

İngiltere’nin dünya tarihindeki etkisini yalnızca sömürgelerinin haritasından okumak eksik kalır.

Asıl incelenmesi gereken, sömürgecilik sonrasında nüfuz üretme kapasitesidir.

İmparatorlukların bayrakları iner.

Valiler gider.

Askerler çekilir.

Fakat bankalar kalabilir.

Şirketler kalabilir.

Dil kalabilir.

Üniversiteler kalabilir.

İstihbarat ilişkileri kalabilir.

Kültürel imgeler kalabilir.

Ve bazen bir sinema kahramanı bütün bunlardan daha uzun yaşayabilir.

007 BİR AJANDAN FAZLASIDIR

James Bond’u “İngiliz sömürgeciliğinin gizli propaganda projesidir” diye kestirip atmak meseleyi fazla basitleştirir.

Ama Bond’u tarihten tamamen bağımsız, yalnızca eğlence amacıyla yaratılmış bir karakter olarak görmek de eksik kalır.

Çünkü onu yaratan insan İngiliz elit dünyasının içinden geliyordu.

Ailesinin finansla güçlü ilişkileri vardı.

Kendisi istihbarat dünyasını tanıyordu.

Romanlarında küresel güç mücadelelerini işliyordu.

Filmleri dünyanın stratejik coğrafyalarını sahneye taşıdı.

Ve sonuçta ortaya 70 yılı aşkın süredir yaşayan küresel bir İngiliz markası çıktı.

İMPARATORLUKLAR ÖNCE HARİTADA, SONRA ZİHİNLERDE YAŞAR

Bugün İngiliz İmparatorluğu’nun eski haritası büyük ölçüde ortadan kalktı.

Fakat İngilizce dünyanın en etkili dillerinden biri olmaya devam ediyor.

Londra küresel finans merkezlerinden biri.

İngiliz üniversiteleri uluslararası etkilerini sürdürüyor.

İngiliz kültür endüstrisi dünyanın her tarafına ulaşıyor.

Ve James Bond hâlâ görev emrini Londra’dan alarak dünyanın başka bir köşesine gidiyor.

Demek ki 21. yüzyılda güç kavramını yeniden düşünmek gerekiyor.

Çünkü dün imparatorluk kurmak için donanmalar gerekiyordu; bugün bazen hikâyeler yeterlidir.

Bir millet yalnızca toprağını değil, hafızasını ve anlatısını da korumak zorundadır.

Başkalarının yazdığı senaryolarda sürekli figüran kalan toplumların, zamanla kendi tarihlerini de başkalarının gözünden okumaya başlamaları mümkündür.

Bu nedenle mesele James Bond’u sevmek veya sevmemek değildir.

Mesele, ekranda gördüğümüz hikâyenin arkasındaki tarihî hafızayı okuyabilmektir.

Çünkü bazen bir film sadece film değildir.

Bir roman sadece roman değildir.

Bir kahraman sadece kahraman değildir.

Ve bazen bir devletin dünyaya ilişkin tasavvurunu anlamak için gizli arşivlerden önce, milyonlarca insanın izlediği sinema perdesine bakmak gerekir.

Büyük resmi görmek isteyenler yalnızca sahnenin önündeki oyuncuya değil, o sahneyi kuran tarihe de bakmalıdır.