Arzu ÜNAL
Bulgaristan İçin Kurtuluş mu, İşgal mi, Yoksa Yarım Asırlık Bir Rejimin Başlangıcı mı?
Tarihte bazı günler vardır; üzerinden seksen yıl geçse bile tartışması bitmez. Çünkü mesele yalnızca o gün ne olduğuyla ilgili değildir. Asıl mesele, o günün ardından hangi devletin, hangi rejimin, hangi korkuların ve hangi toplumsal yaraların doğduğudur.
Bulgaristan açısından 9 Eylül 1944 tam da böyle bir tarihtir.
Bir kesim yıllarca bu günü “faşizmden kurtuluş” olarak anlattı.
Bir başka kesim ise 9 Eylül’ü Bulgaristan’ın Sovyet nüfuzu altına girdiği, demokratik düzenin ortadan kaldırıldığı ve komünist diktatörlüğe giden yolun açıldığı tarih olarak görüyor.
Bugün arşivlere, sonraki gelişmelere ve özellikle Bulgaristan Türklerinin yaşadıklarına baktığımızda şu soruyu sormak zorundayız:
9 Eylül gerçekten bir kurtuluş günü müydü, yoksa Bulgaristan’ın kaderini Moskova’ya bağlayan büyük tarihî kırılmanın başlangıcı mıydı?
ÖNCE 5 EYLÜL’Ü ANLAMAK GEREKİR
9 Eylül’ü tek başına değerlendirmek mümkün değildir.
Sovyetler Birliği, 5 Eylül 1944’te Bulgaristan’a savaş ilan etti.
Oysa Bulgaristan, Sovyetler Birliği’ne karşı doğrudan savaş yürütmemişti.
8 Eylül’de Kızıl Ordu Bulgaristan topraklarına girdi.
9 Eylül’de ise Komünistlerin güçlü biçimde yer aldığı Vatan Cephesi bir darbeyle yönetimi ele geçirdi.
ABD Holokost Anı Ansiklopedisi de Eylül 1944 gelişmelerini, Bulgaristan’ın Mihver’den ayrılması ve Sovyetler Birliği’ne teslim olmasının ardından Komünistlerin öncülük ettiği Vatan Cephesi’nin darbeyle iktidarı ele geçirmesi şeklinde özetliyor.
Dolayısıyla 9 Eylül yalnızca bir hükümet değişikliği değildir. Bir jeopolitik eksen değişimidir.
Bir rejim değişikliğinin başlangıcıdır. Ve daha önemlisi:
Bulgaristan’ın sonraki yaklaşık 45 yıllık siyasi istikametinin belirlendiği gündür.
“KURTARICI” MI, “İŞGALCİ” Mİ?
İşte Bulgaristan’da tartışma hâlâ burada düğümleniyor. 2019 yılında Sofya’daki Rus Kültür ve Enformasyon Merkezi’nde açılması planlanan serginin başlangıçta “Bulgaristan’ın Kurtarıcıları” şeklinde adlandırılması dahi diplomatik tartışmaya yol açmış, Bulgaristan Dışişleri Bakanlığı’nın tepkisinden sonra serginin adı değiştirilmişti. Kaynak metinde de dönemin Bulgaristan Dışişleri Bakanı Ekaterina Zaharieva’nın Kızıl Ordu’nun girişinin ardından ülkede baskıların başladığını ve Bulgaristan’ın Batı’ya yönelme imkânının kesildiğini savunduğu aktarılıyor.
Sofya’daki protestolarda taşınan bir cümle ise tartışmanın özünü belki de en açık biçimde özetliyordu:
“Bir işgalci kurtarıcı olamaz.”
Fakat meseleyi sloganlarla değil, sonuçlarıyla değerlendirmek gerekir.
Bir ülkeye yabancı bir ordu giriyor… Ardından siyasi sistem değişiyor…
Muhalefet tasfiye ediliyor… Devlet kurumları yeniden yapılandırılıyor…
Sovyet modeline göre güvenlik ve baskı mekanizmaları kuruluyor…
Ülke onlarca yıl Moskova’nın siyasi ve askerî nüfuz alanında kalıyor…
O zaman “kurtuluş” kelimesinin ne kadar yeterli olduğu doğal olarak tartışılır.
9 EYLÜL’DEN SONRA ASIL DEĞİŞEN DEVLETİN RUHUYDU
9 Eylül 1944’ün en önemli sonucu tankların Bulgaristan’a girmesi değildi.
Tanklar bir gün çekilebilir. Fakat kurulan sistem onlarca yıl yaşayabilir. Ve öyle oldu. Yeni rejim kısa sürede yalnızca eski iktidarı değil, eski toplumsal düzeni de tasfiye etmeye girişti. Devletin güvenlik aygıtı yeniden yapılandırıldı. Muhalifler izlenmeye başladı. Siyasi davalar açıldı. Mülkiyet düzeni değiştirildi. Toplumun ekonomik ve kültürel elitleri “eski düzenin insanları” olarak tasfiye edildi. Bulgaristan Dosyalar Komisyonu’nun yayımladığı arşiv çalışmalarında 9 Eylül 1944 sonrasında Devlet Güvenliği’nin siyasi baskı ve takip mekanizmalarının giderek genişlediği açık biçimde görülüyor. Komisyonun yayımladığı belgeler arasında, Sovyet danışmanlarının Bulgar güvenlik sistemindeki etkisini gösteren kayıtlar da bulunuyor. Yani mesele yalnızca bir ideolojinin iktidara gelmesi değildi.
Devlet ile vatandaş arasındaki ilişkinin değişmesiydi.
Vatandaş artık devlete hesap soran kişi değil; devletin kendisinden şüphe duyabileceği kişi hâline gelmişti.
BELENE: 9 EYLÜL’ÜN EN KARANLIK SEMBOLLERİNDEN BİRİ
Bir rejimin gerçek karakterini anlamak istiyorsanız yalnızca meydanlarda ne söylediğine bakmayın.
Hapishanelerine ve kamplarına bakın.
Belene bunun en güçlü sembollerinden biridir. Bulgaristan Dosyalar Komisyonu’nun resmî arşiv çalışmasına göre Belene, komünist rejimin siyasi muhalifleri mahkeme kararı olmadan kapattığı Sovyet modelinden esinlenen sistemin merkezî unsurlarından biri olmuştu. Kamp 1949’dan itibaren çeşitli kesintilerle onlarca yıl kullanıldı ve Bulgaristan’daki en büyük siyasi toplama/internasyon merkezlerinden biri hâline geldi.
Bu nedenle Belene yalnızca Tuna üzerindeki bir ada değildir.
Belene; susturulan insanların, ailesinden koparılanların, mahkemesiz cezalandırılanların, düşüncesinden dolayı fişlenenlerin ve devlet korkusuyla yaşayan kuşakların sembolüdür. Ve Bulgaristan Türkleri açısından Belene’nin anlamı daha da ağırdır. Çünkü 1980’lerde zorla isim değiştirme politikasına direnen Türklerin bir bölümü de Belene’ye gönderilecekti. Böylece 1940’larda kurulan baskı mekanizması, kırk yıl sonra başka bir biçimde yeniden Türklerin karşısına çıkacaktı.
BULGARİSTAN TÜRKLERİ İÇİN 9 EYLÜL’ÜN AYRI BİR ANLAMI VARDIR
Burada Bulgaristan Türklerinin tarihini genel Bulgaristan tarihinden ayırarak okumak gerekir. Çünkü Bulgaristan Türkleri için 1944 sonrasında yaşananlar yalnızca “komünizm-demokrasi” tartışması değildir.
Mesele aynı zamanda: kimlik, dil, din, isim, göç ve vatan meselesidir.
Komünist yönetimin ilk dönemlerinde Türk azınlığa belirli eğitim ve kültürel hakların tanındığı dönemler oldu. Türkçe okullar faaliyet gösterdi. Türkçe yayınlar çıktı. Kültürel faaliyetler desteklendi. Ancak bu politikaların kalıcı olmadığı görüldü.
Zamanla devletin temel yaklaşımı değişti. Türklerin Türkiye ile bağları şüpheyle izlenmeye başladı.
Göçler başladı. 1950–1951 yıllarında büyük bir Türk nüfusu Bulgaristan’dan Türkiye’ye geçti.
1968 sonrasında yeni göç dalgaları yaşandı. Ve sonunda 1984–1989 arasında tarihimizin en ağır sayfalarından biri açıldı:
Zorla isim değiştirme ve asimilasyon politikası.
Türk isimleri değiştirildi. Türkçe konuşmak baskı altına alındı.
Dinî ve kültürel hayat sınırlandırıldı. Direnenler gözaltına alındı.
Sürgüne gönderildi. Cezaevlerine ve Belene’ye yollandı.
1989’da yüz binlerce Bulgaristan Türkü Türkiye’ye doğru yola çıktı.
Kaynak metin de 1950, 1968–1977 ve 1989 göçlerini Bulgaristan Türklerinin yaşadığı büyük kırılmalar olarak değerlendiriyor. Dolayısıyla Bulgaristan Türkleri açısından şu soruyu sormak kaçınılmazdır:
Eğer 9 Eylül gerçek anlamda özgürlük getirmiş olsaydı, neden kırk yıl sonra insanların isimleri zorla değiştirildi?
BİR REJİMİN EN BÜYÜK ÇELİŞKİSİ
Komünist yönetim kendisini yıllarca: “halk iktidarı”, “eşitlik”, “kardeşlik”, “faşizme karşı özgürlük” söylemleriyle tanımladı. Fakat devletin farklı düşünen vatandaşına karşı tavrı başka bir tablo ortaya koydu. Çünkü özgürlüğün ölçüsü iktidarın kendi taraftarlarına nasıl davrandığı değildir.
Kendisine karşı çıkanlara nasıl davrandığıdır.
Bir devlet; insanları düşüncelerinden dolayı izliyorsa, mahkeme olmadan kamplara gönderiyorsa, gazeteleri susturuyorsa, dinî ve kültürel kimlikleri kontrol ediyorsa, bir halkın isimlerini değiştirmeye kadar gidiyorsa, orada artık “özgürlük” kelimesini yeniden düşünmek gerekir.
1946 CUMHURİYET REFERANDUMU VE HUKUK TARTIŞMASI
Kaynak metin, 1946’da monarşiden cumhuriyete geçiş sürecinin dönemin Tırnovo Anayasası açısından hukuken tartışmalı olduğunu ileri süren görüşlere geniş yer veriyor. Metinde bazı hukukçuların, devlet yönetim biçiminin değiştirilmesi için izlenen yolun anayasal yetki bakımından sorunlu olduğunu savunduğu aktarılıyor.
Bu noktada ayrımı doğru yapmak gerekir: “Bugünkü Bulgaristan devleti hukuken yoktur” gibi çok ileri bir sonuç, genel kabul gören çağdaş hukuk yaklaşımı değildir. Fakat tarihsel açıdan tartışılması gereken ciddi bir mesele vardır:
1944 sonrasında Bulgaristan’ın anayasal ve siyasi düzeni özgür bir demokratik ortamda mı değişti, yoksa Sovyet askerî varlığı ve komünist baskısı altında mı?
Asıl soru budur. Çünkü bir referandumun yalnızca sandığının bulunması yetmez.
Özgür basın yoksa… Muhalefet baskı altındaysa… Siyasi rakipler tasfiye ediliyorsa…
Ülkede yabancı bir askerî güç bulunuyorsa… orada sandığın demokratik meşruiyeti de doğal olarak tartışmalı hâle gelir.
9 EYLÜL ASLINDA BULGARİSTAN’IN JEOPOLİTİK YÖNÜNÜ DEĞİŞTİRDİ
9 Eylül’ü yalnızca Bulgaristan Komünist Partisi’nin iktidara gelişi olarak okumak eksiktir.
O gün Bulgaristan’ın jeopolitik pusulası da değişti.
Ülke giderek: Moskova’ya bağlandı.
Ekonomi Sovyet sistemine entegre edildi.
Savunma politikası Sovyet blokuna göre şekillendi.
Dış politika büyük ölçüde Moskova’nın stratejik çizgisine girdi.
Varşova Paktı ve COMECON düzeni bunun kurumsal devamı oldu.
Bulgaristan Sovyetler Birliği’nin Balkanlar’daki en sadık müttefiklerinden biri hâline geldi. Bu nedenle 9 Eylül’ün gerçek anlamı şudur:
Bulgaristan’ın bağımsız karar alanı daraldı.
Bir devletin bayrağının kendi parlamentosunda dalgalanması, her zaman tam bağımsız olduğu anlamına gelmez.
Asıl bağımsızlık: kendi dış politikanı, kendi güvenliğini, kendi ekonomini, kendi geleceğini kendi halkının iradesiyle belirleyebilmektir.
TÜRKİYE BAĞLANTISI NEDEN SÜREKLİ ŞÜPHEYLE İZLENDİ?
Bulgaristan Türklerinin trajedisini anlamanın önemli anahtarlarından biri de budur.
Komünist dönem boyunca Türkiye NATO üyesiydi.
Bulgaristan ise Sovyet blokundaydı.
Dolayısıyla Bulgaristan Türkleri yalnızca bir azınlık olarak görülmedi.
Zaman zaman jeopolitik şüpheyle de değerlendirildi.
“Gözü Türkiye’de.” “Ankara’ya bağlı.” “Türkiye yanlısı.”
gibi suçlamalar bazı dönemlerde insanların kariyerini, özgürlüğünü hatta ülkede kalıp kalamayacağını etkileyen damgalara dönüşebildi. Kaynak metin de Bulgaristan Türklerinin Türkiye’ye bağlılıkla suçlanarak baskı ve sınır dışı uygulamalarıyla karşılaştığını özellikle vurguluyor.
İşte burada tarih bize çok önemli bir ders veriyor:
Bir devlet kendi vatandaşının başka bir ülkeyle kültürel bağından korkmaya başlarsa, sorun vatandaşta değil devletin özgüvenindedir.
TARİHİ YENİDEN YAZMAK DEĞİL, TARİHİ TAM OKUMAK
9 Eylül tartışmalarında sık kullanılan bir suçlama vardır:
“Tarihi yeniden yazıyorsunuz.”
Hayır. Arşivleri açmak tarihi yeniden yazmak değildir.
Mağdurların hikâyelerini anlatmak tarihi yeniden yazmak değildir.
Belene’yi konuşmak tarihi yeniden yazmak değildir.
İsimleri zorla değiştirilen Türkleri hatırlamak tarihi yeniden yazmak değildir. Sürgün edilenleri anlatmak tarihi yeniden yazmak değildir.
Bunlar sadece tarih kitabının yıllarca okunmayan sayfalarını açmaktır.
Bir ülkenin olgunluğu, yalnızca zaferlerini anlatabilmesiyle ölçülmez.
Hatalarıyla yüzleşebilmesiyle ölçülür.
9 EYLÜL BUGÜN BİZE NE SÖYLÜYOR?
Bugün Bulgaristan Avrupa Birliği ve NATO üyesidir.
Başka bir siyasi sistemde yaşamaktadır.
Fakat tarih tartışması hâlâ devam ediyor.
Çünkü mesele aslında 1944 değildir.
Mesele egemenliktir.
Mesele şudur: Bir devlet geleceğini başka bir büyük gücün iradesine bırakabilir mi? Bugün Rusya olur. Yarın başka bir güç olur. Devletlerin isimleri değişebilir. Fakat ilke değişmez:
Bağımsızlığını başka bir merkeze teslim eden ülke, sonunda kendi kararlarını verme yeteneğini kaybeder.
İşte 9 Eylül 1944’ün bugüne bıraktığı en önemli jeopolitik ders budur.
BULGARİSTAN TÜRKLERİ DE BU TARİHİN SAHİBİDİR
Bir başka yanlışı da düzeltmek gerekir. Bulgaristan tarihi yalnızca Bulgar etnik çoğunluğunun tarihi değildir.
Bu tarih aynı zamanda: Türklerin, Pomakların, Romanların, Yahudilerin, Ermenilerin ve diğer toplulukların tarihidir.
Dolayısıyla 9 Eylül konuşulurken Bulgaristan Türklerinin yaşadıkları bir dipnot olarak anlatılamaz.
Çünkü biz de o devletin vatandaşıydık.
Vergimizi verdik. Askere gittik. Toprağı işledik. Fabrikada çalıştık.
Şehirler kurduk. Köylerimizi yaşattık. Ama sonra isimlerimiz bile tartışma konusu yapıldı.
İşte bu nedenle Bulgaristan’ın demokratik geleceği ancak ortak hafıza üzerine kurulabilir.
UNUTMAK BARIŞ GETİRMEZ
Bazıları şöyle düşünüyor: “Eski defterleri kapatalım.” Oysa kapanmamış defter kapatılamaz.
Önce okunur. Sonra anlaşılır. Sonra yüzleşilir. Sonra adalet duygusu oluşur.
Ve ancak ondan sonra toplum gerçekten yoluna devam edebilir.
Belene unutulmamalıdır. Loveç unutulmamalıdır. Sürgünler unutulmamalıdır.
Türklerin isimlerinin zorla değiştirilmesi unutulmamalıdır.
1989 yollarında çocuklarıyla, birkaç bavulla Türkiye’ye yürüyen insanlar unutulmamalıdır.
Çünkü unutan toplumlar aynı hataları başka isimlerle yeniden yaşarlar.
9 EYLÜL’E BİR GÜN DEĞİL, BİR SÜRECİN BAŞLANGICI OLARAK BAKMALIYIZ
9 Eylül 1944’te yalnızca bir hükümet devrilmedi.
Bulgaristan’ın siyasi yönü değişti.
Sovyet askerî varlığı ülkeye girdi.
Vatan Cephesi iktidarı ele geçirdi.
Komünistlerin devlet içindeki ağırlığı hızla arttı.
Muhalefet tasfiye edildi.
Devlet Güvenliği büyüdü.
Siyasi kamplar kuruldu.
Toplum korku üzerinden yeniden biçimlendirildi.
Ve onlarca yıl sonra aynı devlet mekanizması Bulgaristan Türklerinin isimlerine, kimliklerine ve kültürlerine kadar uzandı.
Bu yüzden 9 Eylül’ü anlamak yalnızca geçmişi anlamak değildir.
Devlet bağımsızlığının, demokrasinin ve hukukun ne kadar kıymetli olduğunu anlamaktır.
Bugün Bulgaristan’a düşen görev Rusya’dan nefret etmek değildir.
Türkiye’ye yaklaşmak veya başka bir büyük güce bağlanmak da değildir.
Asıl görev: Bulgaristan’ın kendi millî menfaatlerini kendisinin belirleyebildiği, vatandaşları arasında etnik veya dinî ayrım yapmadığı, hiçbir dış merkezin gölgesinde olmayan demokratik bir devlet kurumsallaşmasını güçlendirmektir.
Bulgaristan Türklerine düşen görev de geçmişin acıları içinde kaybolmak değildir.
Fakat geçmişi unutmamak; belgeleri toplamak, şahitlikleri kaydetmek, Belene’yi anlatmak, göç yollarını anlatmak, asimilasyonu anlatmak ve bütün bunları gelecek nesillere aktarmaktır.
Çünkü tarih yalnızca geçmiş değildir.
Tarih, gelecekte aynı hatayı yapmamak için milletlerin hafızasında tuttuğu pusuladır.
Ve belki 9 Eylül 1944 konusunda söylenebilecek en kısa cümle şudur:
