Arzu ÜNAL’ın Sofya İzlenimlerinden

Sofya’yı gezerken insanın karşısına bazen yüzlerce yıllık bir cami, bazen Roma döneminden kalmış taşlar, bazen eski bir tramvay, bazen de yakın tarihin bütün ağırlığını üzerinde taşıyan devasa bir yapı çıkıyor.

Bu defa durduğum yer, Sofya’nın simge yapılarından Ulusal Kültür Sarayı, Bulgarca adıyla Natsionalen Dvorets na Kulturata – NDK idi. Binanın önünde durup yukarı baktığımda ilk hissettiğim şey büyüklüğü oldu. Keskin geometrik çizgileri, geniş cephesi, koyu cam yüzeyleri ve anıtsal kütlesiyle NDK, klasik anlamda “güzel” görünmekten ziyade insana bir dönemin gücünü ve devlet anlayışını hissettirmek üzere tasarlanmış gibiydi.

Sonra düşündüm:

Sofya’yı anlamak için yalnızca Osmanlı dönemini değil, 20. yüzyıl Bulgaristan’ını da okumak gerekiyor.

1981’DEN BUGÜNE SOFYA’NIN SİMGELERİNDEN BİRİ

Ulusal Kültür Sarayı’nın hikâyesi 1970’lerin ortalarında başlıyor. Bulgaristan yönetimi, devletin kuruluşunun 1300. yılının kutlanacağı 1981 yılı için büyük ölçekli bir kültür merkezi inşa etmeye karar verdi. Temel atma 25 Mayıs 1978’de gerçekleştirildi; yapı 31 Mart 1981’de resmen açıldı.

Ana binanın mimari projesi, Aleksandar Barov başkanlığındaki ekip tarafından hazırlandı. Çevre düzenlemesinde Atanas Agura’nın ekibi, park tasarımında ise Valentina Atanassova görev aldı. Bugün NDK, Güneydoğu Avrupa’nın büyük çok amaçlı kültür ve kongre komplekslerinden biri olarak faaliyetini sürdürüyor. Yani fotoğrafını çektirdiğim bu yapı sadece büyük bir bina değildir.

Bir dönemin Bulgaristan’ı kendisini bu binayla anlatmaya çalışmıştır.

BETONUN VE ÇELİĞİN ARKASINDA BİR DEVİR

Yapının büyüklüğünü rakamlar daha iyi anlatıyor.

NDK’nın resmî tarihçesine göre inşaat sırasında yaklaşık 335 bin metreküp beton kullanıldı, yaklaşık 1,7 milyon ton toprak kazılıp taşındı ve yapıya yaklaşık 10 bin ton metal konstrüksiyon yerleştirildi. Kurum, bu çelik miktarının Eyfel Kulesi’nde kullanılan miktarla yaklaşık aynı ölçekte olduğuna özellikle dikkat çekiyor.

Bugün önünde durduğumuzda bu rakamları bilmiyorsak sadece büyük bir yapı görüyoruz.

Ama hikâyesini öğrendiğimizde bina değişiyor.

Beton, artık yalnızca beton olmuyor.

Bir dönemin devlet anlayışının mimariye dönüşmüş hâline geliyor.

LÜDMİLA JİVKOVA VE NDK’NIN HİKÂYESİ

Binanın tarihinin Bulgaristan’ın sosyalist döneminden ayrılması mümkün değil.

NDK’nın yapımı, özellikle dönemin kültür politikalarıyla ve Todor Jivkov’un kızı, kültür alanında önemli görevler üstlenen Lyudmila Zhivkova ile yakından bağlantılıydı. NDK’nın kendi tarihçesine göre yapı 1981’de açıldı ve 1989’daki siyasal değişimlere kadar Lyudmila Zhivkova’nın adını taşıdı.

Bu nedenle NDK aynı zamanda Bulgaristan’ın 20. yüzyıldaki büyük dönüşümünün tanığıdır.

Sosyalist Bulgaristan’ı gördü.

1989 sonrasındaki demokratik dönüşümü gördü.

Bulgaristan’ın NATO ve Avrupa Birliği üyeliğine uzanan dönemini gördü.

Ve bugün hâlâ Sofya’nın merkezinde kültürel hayatın önemli mekânlarından biri olarak varlığını sürdürüyor.

CEPHEDEKİ GÜNEŞ: BİR SEMBOLÜN ANLAMI

Fotoğrafta binanın üst kısmında görülen büyük bronz sembol özellikle dikkat çekiyor.

Bu eser tesadüfi bir süsleme değil.

NDK’nın resmî kaynaklarına göre heykeltıraş Georgi Chapkanov tarafından yapılan yaklaşık yedi metre yüksekliğindeki bronz “Güneş”, eski Bulgar evlerindeki geleneksel güneş biçimli tavan süslemelerinden esinlenmiştir. Yapıyla ilişkilendirilen bir başka önemli sembol de grafik sanatçısı Stefan Kanchev’in tasarladığı, güneş ışınlarını andıran tüyleriyle Anka/Phoenix motifidir.

Bu ayrıntıyı öğrenince binaya yeniden baktım.

Modern bir yapının cephesine geçmişten alınan bir sembol yerleştirilmişti.

Aslında bu bize önemli bir şey söylüyor:

Modernleşmek, geçmişi tamamen silmek anlamına gelmemeli.

BİR BİNA DEĞİL, SANATLA BÜTÜNLEŞEN BİR KÜLTÜR MERKEZİ

NDK yalnızca kongre salonlarından oluşmuyor.

Resmî verilere göre yapı yaklaşık 123 bin metrekarelik bir kullanım alanına, sekiz kata ve üç yeraltı seviyesine sahip. İçerisinde çok sayıda salon, toplantı ve sergi alanının yanında onlarca anıtsal sanat eseri bulunuyor.

Bu yüzden yapıyı yalnızca sosyalist dönem mimarisinin büyük bir beton kütlesi olarak değerlendirmek eksik olur.

İçindeki heykeller, duvar çalışmaları, metal eserler, ahşap sanatları ve diğer sanat uygulamaları NDK’yı aynı zamanda 20. yüzyıl Bulgar sanatının büyük ölçekli bir vitrini hâline getirmiştir. Sofya’nın resmî turizm kaynakları da yapıyı adeta geç 20. yüzyıl Bulgar sanatının bir müzesi olarak tanımlıyor.

DÜNYANIN SANATÇILARINI AĞIRLAYAN SOFYA

Yıllar içerisinde NDK’nın salonlarından dünyanın birçok önemli sanatçısı geçti.

José Carreras, Andrea Bocelli, Montserrat Caballé, Nigel Kennedy, Sting, Bob Dylan, James Brown, Paco de Lucía ve daha birçok uluslararası sanatçı burada sahne aldı. Viyana Filarmoni Orkestrası gibi önemli topluluklar da bu mekânda ağırlandı.

Bu açıdan NDK’nın hikâyesi bize başka bir gerçeği hatırlatıyor:

Bir şehrin büyüklüğü yalnızca nüfusuyla veya binalarının yüksekliğiyle ölçülmez.

Kültüre ne kadar alan açtığıyla da ölçülür.

SOFYA’DA ÜÇ AYRI ZAMANLA KARŞILAŞTIM

Sofya gezimde beni en fazla etkileyen konulardan biri buydu.

Banya Başı Camii’nin önüne geldiğimde 16. yüzyıla gittim.

Serdica kalıntılarının yanında Roma dönemine indim.

Eski tramvayı gördüğümde 20. yüzyılın başındaki modernleşen Sofya’yı düşündüm.

NDK’nın önüne geldiğimde ise kendimi 1981 Bulgaristan’ının karşısında buldum.

Bütün bunlar aynı şehirde.

İşte Sofya’nın zenginliği burada.

Şehir, farklı dönemleri aynı anda okuyabileceğiniz açık bir tarih kitabı gibi.

BALKANLARI ANLAMAK İÇİN YALNIZCA KENDİ TARİHİMİZE BAKAMAYIZ

Bir Türk olarak Balkanlara geldiğimizde doğal olarak Osmanlı eserlerini arıyoruz.

Camilerimizi…

Köprülerimizi…

Hamamlarımızı…

Çeşmelerimizi…

Mezar taşlarımızı…

Bu son derece kıymetlidir.

Fakat Balkanları gerçekten anlamak istiyorsak bundan bir adım daha ileri gitmemiz gerekiyor.

Bulgarların tarihini de öğrenmeliyiz.

Bulgaristan’ın sosyalist dönemini de bilmeliyiz.

1989 sonrasındaki değişimini de okumalıyız.

Bugünkü genç Bulgaristan’ı da tanımalıyız.

Çünkü komşuluk yalnızca kendi hikâyemizi anlatmak değildir.

Karşımızdakinin hikâyesini de öğrenebilmektir.

GEÇMİŞTEN GELECEĞE TÜRKİYE-BULGARİSTAN KÖPRÜSÜ

Sofya’nın merkezinde durduğumda aklıma Türkiye de geliyor.

Çünkü Bulgaristan bizim için herhangi bir Avrupa ülkesi değildir.

Komşumuzdur.

Türkiye ile Avrupa arasındaki kara ulaşımının önemli geçiş ülkelerinden biridir.

Aynı zamanda yüzyıllara dayanan ortak ve zaman zaman acılı bir tarihin coğrafyasıdır.

Bugün yapılması gereken, tarihin acılarını unutmadan fakat yalnızca acılar üzerinden de yaşamadan yeni bir gelecek inşa etmektir.

Kültür bunun en güçlü araçlarından biridir.

Üniversiteler…

Sanatçılar…

Sivil toplum kuruluşları…

Gençler…

Akademisyenler…

İş insanları…

Bütün bunlar Türkiye ile Bulgaristan arasında yeni köprüler kurabilir.

SOFYA BANA ŞUNU ÖĞRETTİ: ŞEHİRLERİ OKUMAK GEREKİR

NDK’nın önünde çekilen bu fotoğraf benim için artık sıradan bir seyahat fotoğrafı değil.

Arkamdaki bina bana Bulgaristan’ın yakın tarihini anlatıyor.

Birkaç sokak ilerideki Osmanlı eserleri daha eski bir zamanı anlatıyor.

Biraz ilerideki Roma kalıntıları ise bizi binlerce yıl geriye götürüyor.

Böyle baktığınızda Sofya’yı gezmiyorsunuz.

Sofya’yı okuyorsunuz.

Ve bir şehri okumaya başladığınız zaman taşların, binaların ve meydanların aslında ne kadar çok şey anlattığını fark ediyorsunuz.

BALKANLARIN KALBİNDEN BİR HATIRA

Fotoğrafın çekildiği o anı düşündüğümde arkamda devasa bir kültür sarayı, önümde ise geleceğe doğru uzanan bir Balkan coğrafyası vardı.

Geçmişi değiştiremeyiz.

Fakat geçmişten ne öğreneceğimize biz karar verebiliriz.

Bana göre Balkanların geleceği; birbirinin tarihini silmeye çalışan toplumların değil, birbirinin hafızasına saygı gösteren toplumların elinde yükselecektir.

Sofya’nın camilerinden sadece bir cami kalmış olsa da.

Kiliseleri de.

Sinagogu da.

Roma mirası da.

  1. yüzyıl mimarisi de.

Çünkü bir şehrin gerçek zenginliği tek bir döneme ait olmasında değil, bütün dönemlerini taşıyabilmesindedir.

NDK’nın önünden ayrılırken aklımda tek bir cümle vardı:

Sofya geçmişin üzerine kurulmuş bir şehir değil; geçmişi katman katman içinde taşıyan bir şehirdir.

Ve Balkanları gerçekten tanımak istiyorsak, yalnızca gördüğümüz yapılara değil, o yapıların anlattığı hikâyelere de bakmalıyız.

Arzu ÜNAL

Sofya İzlenimleri – Balkanların Kalbinden Notlar